احکام اخراج ۳ تن از دانشجویان پس از نقش پررنگ دانشگاهها در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نشان از سرکوب دانشگاه در سال جدید تحصیلی دارد
کانون حقوق بشر ایران، یکشنبه ۲۹ شهریورماه ۱۴۰۵ – سرکوب دانشگاه در آستانه آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ با تأیید احکام اخراج و محرومیت از تحصیل سه دانشجو در تهران وارد مرحله تازهای شده است. کمیته مرکزی انضباطی وزارت علوم احکام صادرشده برای علیرضا جعفرزاده، دانشجوی دانشگاه شهید بهشتی، و فریبرز کهنزاد و پرنیان خدابخشی، دو دانشجوی دانشگاه صنعتی شریف، را تأیید کرده است.
این احکام در شرایطی نهایی شدهاند که دانشگاهها در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ به یکی از کانونهای اصلی تجمع، اعتراض و مخالفت با سیاستهای حاکمیت تبدیل شدند. بازداشت دانشجویان، تشکیل پروندههای امنیتی و انضباطی، ممنوعالورودی، محرومیت از خوابگاه و اخراج از دانشگاه از مهمترین ابزارهایی بودهاند که برای مهار فعالیتهای دانشجویی به کار گرفته شدهاند.
اخراج و محرومیت از تحصیل دانشجویان
علیرضا جعفرزاده، دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد اقتصاد سیاسی بینالملل دانشگاه شهید بهشتی، در ارتباط با اعتراضات اسفندماه ۱۴۰۴ با پرونده انضباطی مواجه شد. «لیدری تجمعات»، «ایجاد درگیری»، سخنرانی و سردادن شعارهایی که در پرونده او «هنجارشکن» توصیف شدهاند، از مواردی هستند که مبنای صدور حکم قرار گرفتهاند.
فریبرز کهنزاد، دانشجوی رشته مهندسی صنایع دانشگاه صنعتی شریف، به اخراج از دانشگاه و پنج سال محرومیت از ادامه تحصیل محکوم شده است. در پرونده انضباطی او اتهامهایی با عنوان «ایجاد بلوا و آشوب در دانشگاه» مطرح شده است.
پرنیان خدابخشی، دانشجوی ورودی سال ۱۴۰۲ رشته مهندسی مواد دانشگاه صنعتی شریف، نیز با حکم اخراج از دانشگاه روبهرو شده است. در پرونده او نیز عناوین «ایجاد بلوا و آشوب در دانشگاه» درج شده است.
پرنیان خدابخشی روز ۸ اسفندماه ۱۴۰۴ در محل سکونتش بازداشت شد و پس از حدود دو ماه، روز ۷ اردیبهشتماه ۱۴۰۵ با سپردن وثیقه آزاد شد. اکنون تأیید حکم اخراج او، ادامه همان فشارهایی است که با بازداشت آغاز شده بود.
پیش از این، با صدور احکام متعدد برای دانشجویان، شمار احکام اخراج در دانشگاه شریف به ۱۰ نفر رسیده بود. تأیید احکام فریبرز کهنزاد و پرنیان خدابخشی نشان میدهد روندی که ابتدا در کمیتههای بدوی آغاز شد، اکنون در سطح کمیته مرکزی وزارت علوم نیز ادامه پیدا کرده است.
نقش دانشگاهها در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
دانشجویان در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نقش فعالی در برگزاری تجمعها، انتقال اخبار، انتشار بیانیهها و پیوند دادن مطالبات دانشگاه با اعتراضات عمومی داشتند. دانشگاهها بار دیگر به فضایی برای طرح خواستههای سیاسی، اجتماعی و حقوق بشری تبدیل شدند.
پس از اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ و تعطیلی یا محدودشدن فعالیت برخی مراکز آموزشی، بازگشایی دانشگاهها در اسفندماه با تجمعهای گسترده دانشجویی همراه شد. دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی و شماری دیگر از مراکز آموزش عالی شاهد اعتراضهایی بودند که در آنها دانشجویان نسبت به بازداشتها، فضای امنیتی و سرکوب معترضان واکنش نشان دادند.
واکنش حاکمیت به این حضور، محدود به پایاندادن به تجمعها نبود. احضار به حراست، تشکیل پرونده انضباطی، قطع دسترسی به سامانههای آموزشی، ممنوعالورودی، محرومیت از خوابگاه، بازداشت و ارجاع پروندهها به نهادهای امنیتی، یک زنجیره فشار را شکل داد. گزارش جامع سرکوب جنبش دانشجویی نشان میدهد این برخوردها در دانشگاههای متعدد و با الگوهای مشابه اجرا شدهاند.
کمیته انضباطی؛ از رسیدگی آموزشی تا ابزار فشار
کمیتههای انضباطی در اصل برای رسیدگی به تخلفات مشخص در محیط آموزشی تشکیل شدهاند، اما در سالهای اخیر به یکی از ابزارهای اصلی سرکوب دانشگاه تبدیل شدهاند. در بسیاری از پروندهها، فعالیتهای مسالمتآمیز، حضور در تجمع، انتشار مطالب انتقادی یا سردادن شعار با عناوین مبهمی مانند «اخلال در نظم»، «ایجاد آشوب» و «رفتار هنجارشکن» روبهرو میشود.
استفاده از عبارتهای کلی، امکان تفسیر گسترده را در اختیار مقامهای دانشگاهی قرار میدهد. در همین حال، دانشجو ممکن است به متن کامل پرونده، مستندات و گزارشهای حراست دسترسی نداشته باشد یا فرصت کافی برای دفاع از خود پیدا نکند.
تبدیل پرونده انضباطی به پرونده امنیتی نیز یکی از مهمترین ویژگیهای موج تازه فشار بر دانشگاههاست. در این روند، حراست دانشگاه اطلاعات دانشجویان را جمعآوری میکند، کمیته انضباطی محدودیت آموزشی اعمال میکند و همزمان نهادهای امنیتی و قضایی بازداشت یا تعقیب کیفری را پیش میبرند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
- حمیدرضا کریمی؛ دفاع از اعدام رضا رسایی تا تهدید معترضان کرمانشاه
- اسامی ۸۷ مقام مرتبط با جنایت علیه بشریت در گزارش عفو بینالملل
آغاز سال تحصیلی زیر سایه اخراج و محرومیت
تأیید احکام اخراج درست در آستانه سال تحصیلی، پیامی بازدارنده برای دانشجویانی دارد که ممکن است فعالیتهای اعتراضی را از سر بگیرند. حاکمیت با قطعیکردن احکام اخراج میکوشد هزینه حضور در تجمعها و فعالیتهای منتقدانه را افزایش دهد.
پیامدهای سرکوب دانشگاه تنها متوجه دانشجویان محکومشده نیست. هر حکم اخراج یا محرومیت میتواند فضای نگرانی را در میان دیگر دانشجویان گسترش دهد و دانشگاه را از محیطی برای گفتوگو، نقد و فعالیت جمعی به فضایی زیر نظارت نهادهای امنیتی تبدیل کند.
با این حال، تجربه اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نشان داد که فشارهای انضباطی و امنیتی نتوانسته است دانشگاه را بهطور کامل از تحولات اجتماعی جدا کند. تجمعهای اسفندماه پس از بازگشایی مراکز آموزشی، ادامه حضور دانشجویان در صحنه اعتراضات را نشان داد.
بررسی حقوقی احکام اخراج دانشجویان
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران بهدلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه و محدودکردن آزادی بیان همواره مورد انتقاد بودهاند. بررسی این پروندهها بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید آنها نیست، بلکه برای نشاندادن رعایتنشدن همین مقررات است.
ابهامات حقوقی: متن کامل احکام، مستندات کمیته انضباطی، چگونگی انتساب اتهامها و میزان دسترسی دانشجویان به پروندهها منتشر نشده است. همچنین روشن نیست که دانشجویان فرصت کافی برای دفاع، معرفی شاهد و اعتراض مؤثر به مدارک داشتهاند یا خیر.
مواد قانونی: اصول ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۷، ۳۰، ۳۴ و ۳۷ قانون اساسی بر مصونیت حقوق اشخاص، منع تفتیش عقاید، آزادی بیان و تجمع، حق تحصیل، دادخواهی و اصل برائت تأکید دارند. شیوهنامه انضباطی دانشجویان نیز رعایت کرامت، تناسب مجازات و امکان تجدیدنظر را ضروری میداند.
موارد نقض قانون: اخراج به دلیل فعالیت اعتراضی مسالمتآمیز، مشروطکردن کاهش مجازات به «ابراز ندامت» و صدور مجازاتهای سنگین بدون انتشار مستندات روشن میتواند با همین مقررات در تعارض باشد.
سرکوب دانشگاه و نقض حقوق بشر
اخراج و محرومیت از تحصیل به دلیل بیان دیدگاه یا شرکت در تجمعهای مسالمتآمیز، نگرانیهای جدی درباره نقض حق آموزش، آزادی بیان و آزادی تجمع ایجاد میکند.
مواد ۱۹، ۲۰ و ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر آزادی عقیده و بیان، آزادی تجمع مسالمتآمیز و حق آموزش تأکید دارند. مواد ۱۹ و ۲۱ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی و ماده ۱۳ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز این حقوق را به رسمیت میشناسند. محدودکردن آنها باید قانونی، ضروری، متناسب و قابل اعتراض باشد؛ شرایطی که در این پروندهها با ابهامهای جدی روبهرو است.
تأیید اخراج دانشجویان معترض نشان میدهد که سرکوب دانشگاه در آستانه سال تحصیلی جدید همچنان ادامه دارد. این احکام بخشی از روند گستردهتری هستند که هدف آن محدودکردن فعالیت دانشجویان و جلوگیری از شکلگیری دوباره تجمعهایی مشابه اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ است.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک