اطلاعات رسیده از زندان تهران بزرگ از شکلگیری سازوکاری حکایت دارد که در آن دسترسی به تخت، اتاق بهتر، تماس تلفنی و ملاقات با خانواده به توانایی مالی زندانی وابسته شده است
کانون حقوق بشر ایران، چهارشنبه ۱۱ شهریورماه ۱۴۰۵- اطلاعات رسیده از زندانیان آزادشده و خانوادههای افراد محبوس در زندان تهران بزرگ، تصویری از یک نظام نابرابر و پولمحور در داخل این مجموعه ارائه میدهد؛ ساختاری که در آن امکانات ابتدایی زندان، از محل خواب و تماس با خانواده گرفته تا ملاقات حضوری و خصوصی، برای زندانیان دارای پول و ارتباط سریعتر و آسانتر فراهم میشود، اما زندانیان کمبضاعت باید ماهها در انتظار بمانند یا از این امکانات محروم شوند.
براساس اطلاعات دریافتی، هر سالن حدود ۴۰۰ زندانی را در خود جای داده و دارای ۱۶ اتاق است. در برخی سالنها چهار اتاق از این مجموعه به اتاقهای موسوم به «ویآیپی» اختصاص داده شده است. استفاده از این اتاقها با پرداخت مبالغ بالا و از طریق هماهنگی میان برخی مسئولان تیپ، حفاظت تیپ و وکیلبندها امکانپذیر میشود.
در همان شرایطی که شماری از زندانیان بهدلیل کمبود تخت ناچارند روی زمین، در راهروها یا فضاهای عمومی بخوابند، زندانیان دارای توانایی مالی میتوانند با پرداخت پول، تخت و اتاق مناسبتری در اختیار بگیرند. در این اتاقها دسترسی به امکاناتی مانند تلفن همراه و برخی اقلام ممنوعه نیز فراهم شده و مواد مخدر با هماهنگی عوامل فعال در ساختار داخلی زندان وارد و توزیع میشود.
محدودیت تلفن و ملاقات نیز به ابزار دیگری برای کسب درآمد و اعمال تبعیض تبدیل شده است. در هر سالن با حدود ۴۰۰ زندانی تنها حدود ۱۶ دستگاه تلفن قابل استفاده وجود دارد. هزینه سنگین شارژ تماس و کمبود خطوط باعث شده است که بسیاری از زندانیان تنها چند دقیقه در روز فرصت گفتوگو با خانواده خود داشته باشند.
در بخش ملاقات نیز زندانیان عادی ممکن است ماهها در انتظار دریافت نوبت ملاقات حضوری یا خصوصی بمانند، اما کسانی که پول پرداخت میکنند یا با وکیلبندها و عوامل زندان ارتباط دارند، حتی میتوانند هر هفته از ملاقات برخوردار شوند. به این ترتیب، حفظ ارتباط زندانی با خانواده که باید یکی از حقوق اولیه او باشد، عملاً به یک خدمت قابل خریدوفروش تبدیل شده است.
آنچه در این گزارش میخوانید
- نگهداری حدود ۴۰۰ زندانی در سالنهایی با امکانات محدود؛
- اختصاص چهار اتاق از ۱۶ اتاق برخی سالنها به بخشهای موسوم به «ویآیپی»؛
- دریافت پول در برابر تخت و اتاق بهتر؛
- دسترسی زندانیان متمول به تلفن همراه و امکانات ممنوعه؛
- وجود تنها حدود ۱۶ تلفن قابل استفاده برای ۴۰۰ زندانی؛
- هزینه سنگین تماس و محدودشدن گفتوگو با خانواده به چند دقیقه؛
- انتظار چندماهه برای ملاقات حضوری و خصوصی؛
- فراهمشدن ملاقات هفتگی برای برخی زندانیان در برابر پرداخت پول؛
- معطلی چندساعته و بازرسیهای تحقیرآمیز خانوادهها؛
- وابستهشدن آب، غذای قابلاستفاده، تخت، تماس و ملاقات به توانایی مالی زندانی.
باکس اطلاعاتی فشار اقتصادی در زندان تهران بزرگ
| موضوع | وضعیت گزارششده |
| جمعیت هر سالن | حدود ۴۰۰ زندانی |
| تعداد اتاقها | ۱۶ اتاق در هر سالن |
| اتاقهای موسوم به ویآیپی | چهار اتاق در برخی سالنها |
| نحوه دسترسی به اتاق بهتر | پرداخت مبالغ بالا و استفاده از ارتباطات داخلی |
| ظرفیت تخت در گزارش پیشین | حدود ۲۴۰ تخت برای ۴۰۰ زندانی |
| تلفنهای قابل استفاده | حدود ۱۶ دستگاه برای هر سالن |
| هزینه تماس | سنگین و خارج از توان بسیاری از زندانیان |
| ملاقات عادی | انتظار چندماهه |
| ملاقات در برابر پرداخت پول | امکان ملاقات سریعتر و حتی هفتگی |
| مدت انتظار خانوادهها | حدود سه تا پنج ساعت |
| مدت ملاقات | در مواردی حدود ۱۵ دقیقه |
| سایر هزینههای تحمیلی | خرید آب، غذا و کالاهای ضروری از فروشگاه |
| پیامد اصلی | نابرابری شدید میان زندانیان برخوردار و کمبضاعت |
حدود ۴۰۰ زندانی در فضایی با امکانات محدود
تراکم شدید جمعیت، زمینه اصلی شکلگیری بازار غیررسمی امکانات در زندان تهران بزرگ است. وقتی حدود ۴۰۰ نفر در سالنی با ۱۶ اتاق نگهداری میشوند، تخت، فضای خواب، تلفن و نوبت ملاقات به منابعی کمیاب تبدیل میشوند. همین کمبود، امکان فروش امکانات و کسب درآمد از نیازهای ضروری زندانیان را فراهم کرده است.
در گزارش پیشین از وضعیت تیپ پنج زندان تهران بزرگ، ظرفیت تختهای هر سالن حدود ۲۴۰ نفر اعلام شده بود؛ یعنی نزدیک به ۱۶۰ زندانی بیشتر از تعداد تختها در هر سالن حضور داشتند. شماری از زندانیان بهناچار در راهروها، حسینیه و دیگر فضاهای عمومی کفخوابی میکردند.
در چنین شرایطی، اختصاص چهار اتاق به زندانیان دارای پول تنها یک امتیاز رفاهی نیست؛ بلکه به معنای خارجکردن بخشی از ظرفیت محدود سالن از دسترس زندانیان کمبضاعت است. زندانیای که پول ندارد، ممکن است بدون تخت روی زمین بخوابد، در حالی که اتاقهای بهتر با دریافت مبالغ بالا در اختیار زندانیان برخوردار قرار میگیرد.
اتاقهای موسوم به «ویآیپی»؛ فروش فضای زندان
اطلاعات رسیده نشان میدهد در برخی سالنها چهار اتاق از مجموع ۱۶ اتاق در گروه اتاقهای موسوم به «ویآیپی» قرار گرفتهاند. واگذاری تخت و فضای این اتاقها با هماهنگی برخی رؤسای تیپ، عوامل حفاظت و وکیلبندها انجام میشود و مبالغ دریافتشده میان افراد فعال در این چرخه گردش میکند.
وکیلبندها در ساختار داخلی زندان از اختیاراتی برخوردارند که میتواند بر تقسیم تخت، تعیین محل نگهداری زندانیان، تهیه فهرستها و انتقال درخواستها به مسئولان بند اثر بگذارد. استفاده مالی از این جایگاه، زندانیان کمبضاعت را در موقعیتی نابرابر قرار داده و حق برخورداری از شرایط یکسان نگهداری را به توانایی پرداخت پول وابسته کرده است.
اتاقهای ویژه تنها محل خواب بهتر نیستند. تلفن همراه و اقلامی که ورود آنها به زندان ممنوع است، در این اتاقها در دسترس قرار دارد. همچنین ورود و توزیع مواد مخدر در همین ساختار صورت میگیرد. امکان ورود چنین اقلامی در محیطی که خانوادهها و زندانیان عادی با بازرسیهای سختگیرانه روبهرو هستند، از همکاری عوامل دارای دسترسی در داخل زندان حکایت دارد.
این چرخه، زندان را به محیطی دوگانه تبدیل کرده است: یک سوی آن زندانیانی هستند که برای آب، غذا، تخت و چند دقیقه تماس مشکل دارند و سوی دیگر، افرادی قرار گرفتهاند که با پرداخت پول به اتاق، تلفن همراه، ملاقات بیشتر و امکانات خارج از ضوابط دسترسی پیدا میکنند.
تماس تلفنی؛ چند دقیقه ارتباط در برابر هزینه سنگین
محدودیت تلفن یکی از شدیدترین فشارهای واردشده بر زندانیان و خانوادههای آنان است. در سالنی با جمعیت حدود ۴۰۰ نفر، نزدیک به ۱۶ تلفن قابل استفاده وجود دارد. اگر فرصت تماس میان همه زندانیان تقسیم شود، سهم هر فرد تنها چند دقیقه خواهد بود.
کمبود تلفن بهتنهایی مشکل اصلی نیست. هزینه شارژ حساب تماس نیز به اندازهای بالاست که بسیاری از زندانیان و خانوادههایشان برای تأمین آن با دشواری روبهرو میشوند. در نتیجه، زندانیای که پول کافی ندارد، حتی برای شنیدن صدای فرزند، همسر یا والدین خود نیز با محدودیت بیشتری مواجه میشود.
تماس تلفنی برای زندانی فقط یک امکان رفاهی نیست. خانواده از طریق همین تماس کوتاه از سلامت جسمی و روانی زندانی مطلع میشود، درباره دارو و نیازهای ضروری او اطلاعات میگیرد و پیگیریهای قضایی را انجام میدهد. محدودکردن تماس یا گرانکردن آن، زندانی و خانواده را در بیخبری و فشار روانی نگه میدارد.
برای خانوادههایی که در شهرهای دیگر زندگی میکنند، تماس تلفنی ممکن است تنها راه ارتباط منظم باشد. هزینه سفر تا فشافویه، فاصله زیاد زندان از مراکز شهری و دشواری ملاقات، اهمیت تلفن را دوچندان میکند. بااینحال، این نیاز اولیه نیز به منبع درآمد تبدیل شده است.
پول بدهید و هر هفته ملاقات کنید
تبعیض مالی در تعیین نوبت ملاقات یکی دیگر از محورهای اصلی اطلاعات رسیده است. برخی زندانیان برای دریافت ملاقات حضوری یا خصوصی باید چندین ماه منتظر بمانند. تعداد زیاد زندانیان و ظرفیت محدود سالن ملاقات بهعنوان علت این تأخیر مطرح میشود، اما این محدودیت برای همه به شکل یکسان اعمال نمیشود.
زندانیانی که توان پرداخت پول دارند یا از ارتباط با وکیلبندها و مأموران برخوردارند، میتوانند سریعتر نوبت بگیرند. در مواردی، این افراد هر هفته امکان ملاقات دارند؛ در حالی که زندانی دیگری در همان سالن ممکن است سه یا چهار ماه در صف باقی بماند.
چنین وضعیتی نشان میدهد کمبود ظرفیت تنها عامل انتظار طولانی نیست. وقتی نوبت ملاقات در برابر پول جابهجا میشود، بخشی از ظرفیت موجود عملاً خریدوفروش شده و زندانیان فاقد منابع مالی از حق خود عقب رانده میشوند.
ملاقات خصوصی نیز به همین سازوکار وابسته شده است. دسترسی به این نوع ملاقات که باید براساس مقررات و شرایط مشخص زندانی تعیین شود، تحت تأثیر پرداختهای غیررسمی و روابط داخلی قرار گرفته است. در نتیجه، تصمیم اداری به امتیازی مالی تبدیل میشود.
ساعتها انتظار خانوادهها برای ۱۵ دقیقه دیدار
فشارهای زندان تهران بزرگ به داخل بندها محدود نمیشود. خانوادهها از ساعت هفت صبح به مقابل زندان مراجعه میکنند و گاه چهار تا پنج ساعت در گرما، سرما، آفتاب یا باران منتظر میمانند. در بسیاری از بخشهای محل انتظار، سرپناه و امکانات اولیه کافی وجود ندارد.
پس از این انتظار طولانی، خانوادهها باید مراحل اداری و بازرسیهایی را تحمل کنند که با رفتارهای توهینآمیز و خارج از شأن انسانی همراه است. در نهایت، برخی خانوادهها تنها حدود ۱۵ دقیقه فرصت ملاقات با زندانی خود پیدا میکنند.
برای خانوادهای که از شهر دیگری آمده، هزینه رفتوآمد، غذا و اقامت نیز به این فشار افزوده میشود. اگر ملاقات به تأخیر بیفتد یا نوبت به دلایل داخلی جابهجا شود، تمام این هزینهها بدون نتیجه باقی میماند.
این برخوردها عملاً خانواده را به بخشی از مجازات تبدیل میکند؛ در حالی که اعضای خانواده نه متهماند و نه محکوم. آنان تنها برای اطمینان از سلامت عزیز خود مراجعه میکنند، اما با ساعتها انتظار، هزینههای سنگین و رفتارهای تحقیرآمیز مواجه میشوند.
از آب و غذا تا تماس؛ پولیشدن نیازهای اولیه
فروش تخت و ملاقات بخشی از ساختار گستردهتری است که نیازهای روزمره زندانی را به پول وابسته میکند. آب زندان برای آشامیدن مناسب نیست و زندانیان ناچارند آب بستهبندیشده را با هزینه شخصی از فروشگاه تهیه کنند.
در گزارش بحران آب، تراکم و خدمات درمانی در زندان فشافویه نیز آمده است که کیفیت پایین آب با بیماریهای پوستی، قارچ و ریزش مو در میان زندانیان همراه شده است. حتی برخی آبهای فروختهشده در فروشگاه نیز کیفیت مناسب نداشتهاند.
کیفیت پایین غذا و نان، زندانیان را به خرید مواد غذایی از فروشگاه وادار میکند. به این ترتیب، زندانی کمبضاعت باید غذای نامناسب زندان را مصرف کند، اما زندانی برخوردار میتواند آب، غذا و اقلام تکمیلی بخرد. توان مالی مستقیماً بر سلامت، تغذیه و کیفیت زندگی زندانی اثر میگذارد.
مجموع این شرایط، نوعی مجازات اقتصادی مضاعف ایجاد کرده است. فرد علاوه بر تحمل حبس، برای آب سالم، غذای قابلاستفاده، تخت، تماس و ملاقات نیز باید پول بپردازد. خانوادهها نیز ناچارند هزینههای این چرخه را از بیرون تأمین کنند و در بسیاری از موارد، بخشی از درآمد محدود خود را برای زندهماندن و حفظ ارتباط زندانی اختصاص دهند.
ضرورت رسیدگی به گردش پول و عملکرد مسئولان
ساختار پرداختهای غیررسمی در زندان تهران بزرگ بدون دسترسی و همکاری افراد دارای اختیار نمیتواند ادامه پیدا کند. تعیین محل خواب، واگذاری اتاق، ورود تلفن همراه، جابهجایی نوبت ملاقات و ورود اقلام ممنوعه همگی با بخشهای مختلف اداره زندان ارتباط دارند.
ضروری است نحوه تخصیص اتاقهای ویژه، مبالغ دریافتشده، حسابهای فروشگاه، هزینه واقعی تلفن، تعداد خطوط فعال، فهرست نوبتهای ملاقات و نقش وکیلبندها و مسئولان تیپها بررسی شود. همچنین خانوادهها و زندانیان باید بتوانند بدون خطر تلافیجویی، شکایت خود را به نهادی خارج از ساختار مدیریتی زندان ارائه کنند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
- اعدام قائم حسینی در زندان دستگرد؛ پنجمین اعدام پرونده میدان علیخانی
- اعدام مجید آدینه، بازداشتشده اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ پروندهای با ابهامات گسترده
بررسی حقوقی وضعیت زندان تهران بزرگ براساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سالهای گذشته بهدلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، شرایط نامناسب زندانها و محدودکردن حقوق افراد محروم از آزادی مورد انتقاد قرار گرفتهاند. بررسی وضعیت زندان تهران بزرگ براساس قوانین داخلی به معنای تأیید این قوانین نیست؛ هدف، نشاندادن مواردی است که حتی همین مقررات نیز توسط مسئولان زندان رعایت نشدهاند.
ابهامات حقوقی
دریافت پول در برابر تخت، اتاق، تماس یا ملاقات، ایجاد دسترسی نابرابر به امکانات و وابستهکردن آب و غذای مناسب به توان مالی زندانی، پرسشهایی جدی درباره عملکرد مدیران، حفاظت تیپها و سازوکار نظارت سازمان زندانها ایجاد میکند.
مواد قانونی مرتبط
- اصل ۲۲ قانون اساسی؛ جان، حقوق و حیثیت اشخاص را مصون از تعرض میداند.
- اصل ۳۹ قانون اساسی؛ هتک حرمت افراد بازداشتشده و زندانی را ممنوع میکند.
- ماده ۱۲۸ آییننامه اجرایی سازمان زندانها؛ تأمین آب آشامیدنی سالم را حق زندانی میداند.
- مواد ۱۵۳ و ۱۵۴ آییننامه سازمان زندانها؛ بر تأمین غذای کافی و باکیفیت تأکید دارند.
- مقررات ملاقات و ارتباط زندانیان؛ مسئولان را موظف به فراهمکردن ارتباط منظم زندانی با خانواده میکند.
موارد نقض قانون
- دریافت مبالغ غیررسمی برای واگذاری تخت و اتاق؛
- تبعیض مالی در دسترسی به ملاقات؛
- محدودیت شدید و پرهزینه تماس تلفنی؛
- اجبار زندانیان به خرید آب و غذای قابلاستفاده؛
- کفخوابی در کنار اختصاص اتاقهای ویژه به افراد متمول؛
- برخورد تحقیرآمیز با خانوادهها؛
- نبود سازوکار امن و مستقل برای ثبت شکایت؛
- دسترسی به تلفن همراه و مواد مخدر با همکاری عوامل داخلی.
بررسی موضوع از منظر حقوق بشر و موارد نقض استانداردهای بینالمللی
محرومیت از آزادی نباید به سلب کرامت، سلامت و ارتباط خانوادگی زندانی منجر شود. پولیشدن نیازهای اولیه در زندان تهران بزرگ، زندانیان کمبضاعت را در معرض فشار شدیدتر قرار داده و اصل رفتار برابر با افراد محروم از آزادی را نقض میکند.
ابهامات حقوق بشری
تبعیض براساس توانایی مالی، کفخوابی، نبود آب و غذای مناسب، محدودیت تماس و فروش نوبت ملاقات، زندانی و خانواده او را تحت فشار اقتصادی و روانی قرار میدهد. این شرایط مجازاتی فراتر از حکم دادگاه به زندانی تحمیل میکند.
اسناد بینالمللی مرتبط
- ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ منع رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز.
- ماده ۱۰ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی؛ الزام به رفتار انسانی با افراد محروم از آزادی.
- ماده ۱۷ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی؛ حمایت از حریم خصوصی و زندگی خانوادگی.
- قواعد نلسون ماندلا؛ لزوم تأمین رایگان آب، غذا، فضای خواب، بهداشت و ارتباط منظم با خانواده بدون تبعیض.
شرایط زندان تهران بزرگ نشان میدهد فقر در این زندان تنها به معنای نداشتن امکانات بیشتر نیست؛ زندانی کمبضاعت ممکن است از تخت، آب سالم، غذای قابلاستفاده، تماس کافی و ملاقات منظم نیز محروم بماند. این ساختار، نیازهای اولیه انسان را به کالا تبدیل کرده و خانوادهها را نیز به پرداختکنندگان اجباری هزینههای زندان بدل ساخته است.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک