گزارش‌های مستند از زندان‌ها نشان می‌دهد اجبار در تغییر ظاهر، پوشاندن لباس زندان و محدودکردن بیماران با دستبند و پابند، چگونه کرامت انسانی و حق درمان زندانیان را هدف قرار می‌دهد
کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۱۱ آبانماه ۱۴۰۵ – تحقیر زندانیان تنها به توهین لفظی محدود نیست. تراشیدن اجباری موی سر و صورت، نمایش عمومی با لباس زندان، بستن بیمار به تخت و بازرسی بدنی آزاردهنده، از شیوه‌هایی است که بدن و هویت فرد را در معرض اعمال قدرت قرار می‌دهد. بررسی گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد این رفتارها گاه با محرومیت درمانی و تنبیه به‌دلیل اعتراض همراه شده‌اند؛ درحالی‌که سلب آزادی، مجوز سلب حیثیت و کرامت انسانی نیست.
تراشیدن اجباری مو؛ تعرض به هویت فردی
تغییر اجباری ظاهر، هنگامی که برای تنبیه یا شکستن شخصیت انجام شود، فراتر از مقررات بهداشتی است. اختیار فرد درباره بدن و ظاهرش، با ورود به زندان به‌طور کامل از بین نمی‌رود.
در گزارش مربوط به انتقال مسعود جامعی به انفرادی در زندان شیبان اهواز، منابع نزدیک به پرونده گفته‌اند مأموران پس از انتقال او به انفرادی، موی سرش را تراشیده‌اند. این منابع، هدف اقدام را تحقیر و شکستن روحیه او عنوان کرده‌اند. انتقال جامعی پس از سر دادن شعار اعتراضی گزارش شده است.
این نمونه، ضرورت تفکیک رسیدگی به بهداشت از تنبیه بدنی و روانی را نشان می‌دهد. استناد به نظم زندان، رضایت زندانی و ممنوعیت رفتار تحقیرآمیز را بی‌اثر نمی‌کند.
سابقه مستند در بند ۳۵۰ اوین
گزارش منابع حقوق بشری درباره حمله ۲۸ فروردین ۱۳۹۳ به بند ۳۵۰ اوین، مجموعه‌ای از رفتارهای تحقیرآمیز را ثبت کرده است.
بر اساس این گزارش، زندانیان منتقل‌شده به انفرادی با برهنه‌کردن، تراشیدن موی سر و سبیل، ضرب‌وشتم، کشیدن روی زمین، فحاشی، چشم‌بند و گرفتن پتو و لباس زیر مواجه شدند. همچنین بستن زندانیان به تخت در بهداری گزارش شده است.
اهمیت این مستندات در کنار هم قرارگرفتن خشونت جسمی و تعرض به حیثیت فرد است. تحقیر در چنین وضعیتی، بخشی از فشار اعمال‌شده بر زندانی است و نباید به مسئله‌ای فرعی تقلیل یابد.
لباس زندان؛ از الزام اداری تا محرومیت درمانی
لباس متحدالشکل به‌خودی‌خود در همه شرایط مصداق تحقیر نیست؛ اما استفاده از آن برای انگ‌زنی، نمایش عمومی یا مشروط‌کردن درمان، مسئله‌ای متفاوت است. این تصمیم در شرایطی اعمال شد که زندانی به خدمات پزشکی نیاز دارد.
اختلاف بر سر پوشش با هدف تحقیر زندانیان به مانعی در برابر درمان تبدیل شده است. بیمار زندانی نباید برای دریافت خدمات ضروری، میان حفظ کرامت و دسترسی به پزشک ناچار به انتخاب شود. مسئولیت تأمین درمان بر عهده نهاد نگهدارنده است.
دستبند و پابند در بیمارستان
در پرونده یونس آزادبر، فعال کارگری زندانی، پیام تلفنی منتشرشده در ۱۱ مهر ۱۴۰۲ شرحی روشن از محدودکردن بیمار ارائه می‌کند. او گفته بود پس از حمله صرع و انتقال به بیمارستان پورسینای رشت، هر دو پا و یک دستش را به تخت بسته‌اند که نمونه‌ای از تحقیر زندانیان در بیمارستان می‌باشد.
این گزارش، پرسش درباره ضرورت واقعی محدودیت را برجسته می‌کند: وضعیت جسمانی بیمار، نوع خطر، مدت استفاده و امکان روش کم‌محدودیت‌تر باید بررسی شود. صرف زندانی‌بودن، دلیل کافی برای بستن بیمار به تخت نیست.
استفاده غیرضروری از ابزار مهار، افزون بر آسیب به کرامت، می‌تواند حرکت، معاینه و مراقبت پزشکی را دشوار کند.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- محسن واحدیان عظیمی؛ بازپرس بی‌رحم پرونده‌های امنیتی در مشهد
- انتصاب دادخدا سالاری به ریاست دادگستری کرمان؛ کارنامه‌ای از اعدام، بازداشت معترضان و فشار بر بهائیان
وقتی امتناع از تحقیر، درمان را متوقف می‌کند
در رابطه با تحقیر زندانیان گزارشی از ممانعت از اعزام کسری بنی‌عامریان بدون دستبند و پابند، منتشرشده در ۹ مهر ۱۴۰۱، آمده است که ادامه درمان و فیزیوتراپی او با الزام به لباس زندان و ابزار مهار متوقف شده بود.
این زندانی به‌دلیل بیماری پلی‌نوروپاتی به درمان مستمر نیاز داشت. بر اساس گزارش، مخالفت او با شرایط انتقال، به توقف اعزام انجامید.
چنین رویه‌ای فشار مضاعف ایجاد می‌کند: زندانی هم با بیماری روبه‌روست و هم باید برای برخورداری از درمان، شرایط تحمیلی انتقال را بپذیرد. ارزیابی امنیتی باید متناسب با وضعیت فرد باشد و نباید جای تشخیص پزشکی را بگیرد.
نمایش عمومی و بازرسی تحقیرآمیز
قواعد نلسون ماندلا معیارهای مشخصی برای ممانعت از تحقیر زندانیان دارند. قاعده ۱۹ لباس تحقیرآمیز را رد می‌کند و برای خروج مجاز از زندان، پوشش شخصی یا غیرجلب‌توجه‌کننده را پیش‌بینی کرده است. قاعده ۷۳ نیز می‌خواهد زندانی هنگام انتقال، تا حد ممکن از نگاه عمومی، توهین و کنجکاوی مصون بماند.
بر اساس قواعد ۴۷ و ۴۸، ابزار مهار نباید تنبیهی باشد؛ استفاده مجاز نیز باید ضروری، کم‌محدودیت و کوتاه‌مدت باشد. قاعده ۵۱ بازرسی برای آزار و ارعاب را منع می‌کند و قاعده ۵۲، بازرسی برهنه را به ضرورت مطلق، فضای خصوصی و کارکنان آموزش‌دیده محدود می‌سازد. بنابراین برهنه‌کردن تنبیهی یا نمایش بیمار در برابر دیگران، با این معیارها تعارض دارد.
بررسی حقوقی بر اساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران به‌دلیل محدودکردن حقوق انسان‌ها همواره مورد انتقاد بوده‌اند؛ بررسی آن‌ها به معنای تأییدشان نیست، بلکه برای نشان‌دادن رعایت‌نشدن حتی همین قوانین است. ماده ۱۲۴ آیین‌نامه زندان‌ها، تراشیدن یا کوتاه‌کردن بیش از حد متعارف موی سر و صورت بدون رضایت را ممنوع می‌کند. ماده ۱۱۶ نیز استفاده از دستبند و پابند در داخل مؤسسه را جز در وضعیت خطرناک مشخص، ممنوع و استثنا را مقید به ضرورت، تناسب و محدودیت زمانی می‌کند. این ماده نباید به‌اشتباه ممنوعیت مطلق تمام موارد استفاده هنگام انتقال معرفی شود.
کرامت انسانی، حق همه زندانیان
ماده ۷ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، رفتار تحقیرآمیز و تحقیر زندانیان را منع می‌کند و ماده ۱۰ بر رفتار انسانی با تمام افراد محروم از آزادی تأکید دارد. این حمایت به زندانیان سیاسی محدود نیست و نوع اتهام آن را از بین نمی‌برد.
برای پاسخ‌گویی، باید دستوردهنده، مجری، دلیل اقدام، مدت محدودیت و پیامد آن ثبت شود. شکایت زندانی نیز باید بدون تهدید و تلافی بررسی شود. حفظ کرامت، امتیازی وابسته به اطاعت زندانی نیست؛ مسئولیتی است که نهاد نگهدارنده در تمام مراحل بازداشت، انتقال و درمان بر عهده دارد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post