عمر درستاران، طلبه جوان بلوچ، پس از بیش از دو سال بازداشت، محرومیت طولانی از تماس و ملاقات و انتشار گزارش‌هایی درباره شکنجه برای گرفتن اعتراف اجباری، اعدام شد؛ اعدامی که نگرانی‌ها درباره تکرار مجازات‌های تلافی‌جویانه پس از حملات مسلحانه در بلوچستان را افزایش داده است
کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ – خبرگزاری میزان وابسته به قوه قضاییه روز دوشنبه ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵، از اجرای حکم اعدام عمر درستاران، زندانی سیاسی بلوچ و از طلاب مدرسه دینی شهر پیشین، خبر دادند. براساس گزارش منتشرشده از سوی رسانه‌های وابسته به دستگاه قضایی، حکم اعدام او پس از تأیید در دیوان عالی اجرا شده است.
در گزارش‌های حقوق بشری، زندان مرکزی زاهدان به‌عنوان محل اجرای حکم معرفی شده؛ بااین‌حال، گزارش اولیه مرکز رسانه قوه قضاییه جزئیات روشنی درباره تاریخ دقیق، محل اجرای حکم و آخرین ملاقات عمر درستاران با خانواده ارائه نکرده است. یک گزارش رسانه‌ای به نقل از خبرگزاری میزان، زمان اجرای حکم را روز یکشنبه ۱۹ مهرماه اعلام کرده است.
اعدام عمر درستاران پس از روندی صورت گرفت که از نخستین روز بازداشت با ابهام، بی‌خبری خانواده، محرومیت از وکیل انتخابی و گزارش‌های شکنجه و اعتراف اجباری همراه بود. تاکنون اطلاعات مستقلی درباره مستندات دادگاه، نحوه دفاع او، جلسات رسیدگی و چگونگی بررسی ادعاهای شکنجه منتشر نشده است.
روایت دستگاه قضایی از پرونده عمر درستاران
مرکز رسانه قوه قضاییه مدعی شده است که عمر درستاران با گروه جیش‌العدل همکاری داشته و در تأمین محل اقامت، ورود و جابه‌جایی اعضای این گروه، تهیه سلاح و مهمات و شناسایی مراکز نظامی نقش داشته است.
براساس روایت رسمی، او به مشارکت در پشتیبانی از حمله به مقر انتظامی راسک، مقر سپاه در راسک، پایگاه پارود و حملات فروردین‌ماه ۱۴۰۳ به مراکز نظامی در چابهار متهم شده بود. برخی گزارش‌ها عناوین اتهامی پرونده را «بغی»، عضویت در جیش‌العدل و مشارکت در «قیام مسلحانه» اعلام کرده‌اند.
این اتهامات و شواهد مورد استناد دادگاه تاکنون در یک روند مستقل و شفاف قابل‌بررسی نبوده‌اند. همچنین مشخص نیست آیا دادگاه به ادعاهای مطرح‌شده درباره شکنجه و گرفتن اعتراف اجباری رسیدگی کرده و آیا متهم در تمام مراحل بازجویی و محاکمه به وکیل انتخابی دسترسی داشته است یا خیر.
بازداشت بدون حکم قضایی پس از نماز عشاء
عمر درستاران، فرزند عبدالقادر، ۲۵ ساله، مجرد و اهل روستای چراغان از توابع شهرستان راسک بود. او از طلاب مدرسه دینی شهر پیشین و پیش‌تر از شاگردان مدرسه قاسمی راسک و مولوی عبدالغفار نقشبندی بود.
عمر درستاران شامگاه دوشنبه ۲۰ فروردین‌ماه ۱۴۰۳، پس از نماز عشاء، توسط نیروهای لباس‌شخصی اداره اطلاعات در شهر راسک بازداشت شد. مأموران هنگام بازداشت حکم قضایی ارائه نکردند و او را به مکانی نامعلوم انتقال دادند.
در نخستین گزارش کانون حقوق بشر ایران درباره بازداشت و بی‌خبری ۷۰ روزه عمر درستاران، آمده بود که او در مدت بیش از ۷۰ روز تنها یک تماس کوتاه با خانواده خود داشته است. خانواده او همچنین ادعاهای رسانه‌های وابسته به نهادهای امنیتی درباره زمان و علت بازداشت را تکذیب کرده بودند.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- اعدام مجید نیک‌اندیش و علی همتی؛ دو بازداشت‌شده اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ در مشهد اعدام شدند
- اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی؛ ابهام در دادرسی و اعترافات اجباری پرونده «میدان علیخانی» + کلیپ
- اعدام سیاوش جمشیدی خیرآبادی؛ ابهام در حق دفاع، روند بازجویی و دادرسی
گزارش شکنجه عمر درستاران برای گرفتن اعتراف اجباری
براساس گزارش‌های منتشرشده، مأموران پس از بازداشت، چشم‌ها و دست‌های عمر درستاران را بستند و او را با کابل و ضربات متعدد مورد آزار جسمی قرار دادند. سپس او به بازداشتگاه اطلاعات سپاه زاهدان منتقل شد.
منابع حقوق بشری گزارش داده‌اند که بازجویان عمر درستاران را برای گرفتن اعتراف اجباری درباره ارتباط با مولوی عبدالغفار نقشبندی تحت فشار و شکنجه قرار داده‌اند. امکان بررسی مستقل آثار شکنجه یا دسترسی او به پزشک مورد اعتماد نیز فراهم نبوده است.
در گزارش بعدی درباره ادامه بازداشت و بی‌خبری از عمر درستاران، اعلام شده بود که خانواده او ماه‌ها از وضعیتش اطلاعی نداشتند. مقام‌های قضایی از پذیرش وکیل و وثیقه خودداری کرده و اجازه تماس تلفنی و ملاقات نیز به او نداده بودند.
نگرانی از تکرار اعدام‌های تلافی‌جویانه در بلوچستان
اعدام عمر درستاران هم‌زمان با تشدید درگیری‌های مسلحانه در سیستان و بلوچستان، نگرانی درباره استفاده تلافی‌جویانه از مجازات اعدام علیه زندانیان بلوچ را افزایش داده است. سابقه چنین اقدامی در پرونده اعدام‌های ۴ آبان‌ماه ۱۳۹۲ وجود دارد.
در آن زمان، یک روز پس از حمله مسلحانه به پاسگاه مرزی سراوان و کشته‌شدن دست‌کم ۱۴ مرزبان، حکم اعدام ۱۶ زندانی سیاسی بلوچ در زندان مرکزی زاهدان اجرا شد. مقام‌های قضایی وقت آشکارا این اعدام‌ها را «مقابله‌به‌مثل» و واکنش به حمله سراوان توصیف کردند.
زندانیان اعدام‌شده پیش از آن حمله و در پرونده‌هایی جداگانه بازداشت شده بودند و ارتباط مستقیم آنان با رویدادی که تنها چند ساعت پیش از اجرای احکام رخ داده بود، اثبات نشده بود. در گزارش‌های منتشرشده، مهرالله ریگی ماهرنیا و عبدالوهاب ریگی نیز در میان اعدام‌شدگان معرفی شده‌اند که هنگام بازداشت نوجوان بودند.
این سابقه، ضرورت انتشار فوری و کامل پرونده قضایی عمر درستاران، مستندات دادگاه، حکم صادرشده و اطلاعات مربوط به وکلای او را دوچندان می‌کند.
بررسی حقوقی پرونده عمر درستاران براساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم به‌دلیل مغایرت با دادرسی عادلانه و محدودکردن حقوق متهمان مورد انتقادند و بررسی این پرونده براساس قوانین داخلی به معنای تأیید آنها نیست. بازداشت بدون حکم قضایی با اصل ۳۲ قانون اساسی، محرومیت از وکیل انتخابی با اصل ۳۵ و ماده ۴۸ آیین دادرسی کیفری و بی‌اعتنایی به اصل برائت با اصل ۳۷ در تعارض است. اصل ۳۸ قانون اساسی، ماده ۱۶۹ قانون مجازات اسلامی و ماده ۵۷۸ همین قانون، شکنجه و اجبار برای گرفتن اقرار را ممنوع و اعتراف حاصل از فشار را فاقد اعتبار می‌دانند. صدور و اجرای حکم اعدام بدون رسیدگی مستقل به ادعای شکنجه، مشروعیت حقوقی روند دادرسی را مخدوش می‌کند.
نقض حق حیات و دادرسی عادلانه در پرونده عمر درستاران
اعدام عمر درستاران با مواد ۳، ۵، ۹، ۱۰ و ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر درباره حق حیات، منع شکنجه، منع بازداشت خودسرانه، دادگاه مستقل و اصل برائت تعارض دارد. مواد ۶، ۷، ۹ و ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نیز اجرای اعدام را تنها پس از دادرسی کاملاً عادلانه مجاز می‌دانند و استفاده از اعتراف گرفته‌شده زیر شکنجه را ممنوع می‌کنند. محرومیت از وکیل و خانواده و ابهام در شواهد پرونده، این اعدام را به نمونه‌ای جدی از نقض حق حیات و دادرسی عادلانه تبدیل کرده است.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک