زندان قزلحصار کرج؛ از زندان دهه ۴۰ تا ویترین اعدام و سرکوب اجتماعی؛ نگاهی به تاریخ، ساختار و کارنامه یکی از مهمترین زندانهای ایران
کانون حقوق بشر ایران، شنبه ۴ مهرماه ۱۴۰۵ – زندان قزلحصار کرج، یکی از شناختهشدهترین زندانهای ایران، بیش از نیم قرن است که بخشی از تاریخ زندان، سرکوب و اجرای احکام کیفری در ایران را به خود اختصاص داده است. این مجموعه که ساخت آن از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد، ابتدا با ظرفیت محدود فعالیت خود را شروع کرد، اما در دهههای بعد با توسعه واحدها، سالنها، کارگاهها و بخشهای مختلف، به یکی از بزرگترین مجموعههای زندان در کشور تبدیل شد.
ویدئوی تهیهشده درباره زندان قزلحصار، تلاش میکند تصویری جامع از این مجموعه ارائه دهد؛ از ساختار فیزیکی و گسترش تدریجی آن گرفته تا بخشهایی از تاریخ این زندان که با سرکوب زندانیان سیاسی در دهه ۶۰ و اجرای گسترده احکام اعدام در سالهای اخیر پیوند خورده است.
این ویدئو بر پایه تصاویر هوایی، بازسازی سهبعدی، اطلاعات گردآوریشده و اسناد مربوط به تاریخ قزلحصار تهیه شده است و هدف آن نشان دادن ابعاد مختلف زندانی است که نام آن در حافظه عمومی با مفاهیمی مانند زندانی سیاسی، شکنجه، اعدام و اعتراض علیه مجازات مرگ گره خورده است.
آغاز ساخت قزلحصار؛ از یک زندان با ظرفیت محدود تا یک مجموعه عظیم
ساخت زندان قزلحصار کرج در دهه ۱۳۴۰ آغاز شد. این مجموعه در ابتدا با هدف ایجاد یک مرکز نگهداری زندانیان با ظرفیت حدود پنج هزار نفر طراحی شد، اما تحولات سیاسی و اجتماعی دهههای بعد باعث شد که ساختار و کارکرد آن بهطور کامل تغییر کند.
با گذشت زمان، واحدهای جدید، سالنهای متعدد، ساختمانهای اداری، کارگاهها و بخشهای مختلف به این مجموعه افزوده شد. قزلحصار بهتدریج از یک زندان محدود خارج شد و به یک شهرک بزرگ زندان با ساختاری پیچیده تبدیل شد.
بر اساس اسناد موجود، این مجموعه دارای واحدهای متعدد، سالنهای بزرگ نگهداری زندانیان، مسیرهای ارتباطی طولانی، کارگاهها و کارخانههای مختلف است.
اطلاعات گردآوریشده درباره وضعیت فعلی قزلحصار نشان میدهد که این زندان امروز فاصله بسیار زیادی با ظرفیت اولیه خود دارد. در برخی گزارشهای دریافتی از داخل زندان، تعداد زندانیان این مجموعه نزدیک به ۲۰ هزار نفر اعلام شده است؛ رقمی که برای انتشار بهعنوان آمار قطعی، نیازمند تأیید مستقل است.
ساختار پیچیده قزلحصار؛ زندانی فراتر از دیوارها
تصاویر هوایی و بازسازی سهبعدی ارائهشده در کلیپ، وسعت قابل توجه مجموعه قزلحصار را نشان میدهد. ساختمانهای متعدد، واحدهای مختلف، مسیرهای انتقال و بخشهای خدماتی، تصویری از یک مجموعه گسترده ارائه میکنند که تنها به محل نگهداری زندانیان محدود نیست.
بر اساس اطلاعات موجود، میان بخشهای مختلف زندان، راهروهای سرپوشیدهای وجود دارد که برای انتقال زندانیان مورد استفاده قرار میگیرد. برخی از این مسیرها طولانی بوده و سالنهای مختلف را به بخشهای دیگر متصل میکنند.
این ساختار پیچیده باعث شده است که قزلحصار در طول دهههای گذشته، علاوه بر نقش زندان، به یک مجموعه بزرگ امنیتی ـ کیفری تبدیل شود که بخشهای مختلف آن کارکردهای متفاوتی دارند.
کارگاهها و کارخانههای قزلحصار؛ بخش کمتر دیدهشده یک زندان بزرگ
قزلحصار تنها مجموعهای برای نگهداری زندانیان نیست؛ در طول سالهای گذشته بخشهایی از این زندان به فعالیتهای تولیدی و کارگاهی اختصاص یافته است. بر اساس اطلاعات گردآوریشده، در این مجموعه کارگاهها و کارخانههایی در حوزههایی مانند نساجی، دوچرخهسازی و دیگر فعالیتهای تولیدی وجود دارد.
زندانیان شاغل در این بخشها از طریق مسیرهای مشخص و راهروهای سرپوشیده میان محل نگهداری و محل کار جابهجا میشوند. وجود چنین ساختاری نشان میدهد که قزلحصار علاوه بر نقش کیفری و امنیتی، دارای یک بخش اقتصادی و تولیدی نیز بوده است.
با این حال، درباره وضعیت این فعالیتها، میزان درآمد حاصل از تولید، نحوه پرداخت دستمزد به زندانیان و چگونگی نظارت بر این بخشها، پرسشهای متعددی مطرح شده است.
برخی گزارشهای دریافتی از داخل زندان، از شرایطی سخن گفتهاند که در آن زندانیان در برابر دریافت امتیازاتی محدود، مانند تسهیلاتی برای ملاقات یا برخی امکانات رفاهی، به کار در این مراکز تولیدی مشغول میشوند.
بررسی دقیق این بخش نیازمند دسترسی به اطلاعات مالی و مدیریتی رسمی است؛ اما آنچه روشن است، این است که کارگاهها و کارخانههای قزلحصار، بخشی مهم از ساختار این مجموعه بزرگ زندان را تشکیل میدهند.
واحد ۴ قزلحصار؛ بخشی با تاریخی سنگین از سرکوب
در میان بخشهای مختلف زندان قزلحصار، واحد ۴ جایگاهی ویژه در تاریخ این مجموعه دارد. این واحد که از قدیمیترین بخشهای زندان محسوب میشود، در اسناد و گزارشهای مربوط به دهه ۶۰ با سرکوب زندانیان سیاسی و اعمال فشارهای شدید بر آنان شناخته شده است.
بر اساس اسناد موجود و شهادت زندانیان سیاسی سابق، در این دوره بخشهایی از واحد ۴ به محل نگهداری و اعمال فشار بر زندانیان سیاسی تبدیل شده بود. نامهایی مانند «قفس»، «تابوت»، «گاودونی» و «واحد مسکونی» در ارتباط با این دوره بارها در شهادتها و گزارشهای منتشرشده آمده است.
این نامها تنها عنوان مکان نبودند؛ بلکه برای بسیاری از زندانیان سیاسی دهه ۶۰، یادآور شیوههایی از شکنجه جسمی و روانی بودند که هدف آن، شکستن مقاومت زندانیان و ایجاد فشار شدید روحی بر آنان عنوان شده است.
حاج داوود رحمانی؛ نامی مرتبط با سرکوب دهه ۶۰ قزلحصار
نام حاج داوود رحمانی با یکی از تاریکترین دورههای تاریخ زندان قزلحصار کرج پیوند خورده است.
رحمانی در اوایل دهه ۶۰ مسئولیت اداره زندان قزلحصار کرج را بر عهده داشت. بر اساس شهادتهای منتشرشده از زندانیان سیاسی سابق و اسناد مربوط به آن دوره، دوران مدیریت او با اعمال محدودیتهای شدید، فشارهای امنیتی و برخوردهای خشن با زندانیان سیاسی همراه بوده است.
گزارشهای منتشرشده درباره آن دوره، از ایجاد فضاهایی مانند «قفس» و «تابوت» برای نگهداری زندانیان خبر دادهاند؛ مکانهایی که شرایط آنها بهگونهای طراحی شده بود که زندانی برای مدت طولانی در انزوا و محدودیت شدید قرار گیرد.
هدف این اقدامات، بنا بر گفته زندانیان سابق، تنها مجازات فیزیکی نبود؛ بلکه ایجاد فشار روانی، فرسایش روحی و وادار کردن زندانیان به شکستن مقاومت آنان نیز دنبال میشد.
«تابوت»؛ شکنجه با حذف ارتباط انسان با محیط
یکی از شناختهشدهترین موارد مطرحشده درباره زندان قزلحصار کرج دهه ۶۰، استفاده از محلی با عنوان «تابوت» است.
بر اساس شهادت زندانیان سیاسی سابق، در این روش زندانیان در فضای بسیار محدود قرار داده میشدند و برای مدتهای طولانی از ارتباط عادی با دیگر انسانها، امکان حرکت طبیعی و شرایط معمول زندگی محروم بودند.
این شیوه، علاوه بر فشار جسمی، آثار روانی شدیدی بر زندانیان بر جای میگذاشت. محرومیت از ارتباط، سکوت اجباری و شرایط غیرعادی نگهداری، از جمله مواردی است که در شهادتهای منتشرشده درباره آن دوره مطرح شده است.
از منظر حقوق بشر، استفاده از انزوا و شرایط غیرانسانی برای شکستن اراده زندانی، میتواند مصداق رفتار ظالمانه و مغایر با استانداردهای رفتار با زندانیان باشد.
«قفس»؛ انزوای اجباری و فشار روانی
«قفس» یکی دیگر از نامهایی است که در ارتباط با زندان قزلحصار کرج دهه ۶۰ مطرح شده است.
طبق شهادت زندانیان سیاسی سابق، این محل برای نگهداری زندانیان در شرایط بسیار محدود و همراه با انزوای شدید مورد استفاده قرار میگرفت.
ویژگی اصلی این شیوه، قطع ارتباط زندانی با محیط اطراف و ایجاد شرایطی بود که فشار روانی آن کمتر از فشار جسمی نبود.
تجربه زندانیان از این بخش، نشان میدهد که در آن دوره، کنترل و سرکوب تنها از طریق نگهبان، دیوار و میله انجام نمیشد؛ بلکه فضای فیزیکی زندان نیز به ابزاری برای اعمال فشار تبدیل شده بود.
«گاودونی»؛ نامی باقیمانده در حافظه زندانیان
نام «گاودونی» نیز در میان مکانهایی قرار دارد که در اسناد و شهادتهای مربوط به زندان قزلحصار کرج دهه ۶۰ به آن اشاره شده است.
بر اساس گفته زندانیان سیاسی سابق، این بخش شرایط بسیار سختی برای نگهداری زندانیان داشته و یکی از نمونههای فشار سازمانیافته علیه زندانیان سیاسی بوده است.
اگرچه بسیاری از جزئیات این دوره همچنان نیازمند ثبت و بررسی تاریخی بیشتر است، اما مجموعه شهادتها و اسناد موجود نشان میدهد که واحد ۴ قزلحصار یکی از مهمترین مکانهای مرتبط با سرکوب زندانیان سیاسی در دهه ۶۰ بوده است.
«واحد مسکونی»؛ فشار روانی بر زندانیان سیاسی
یکی دیگر از بخشهایی که در ارتباط با تاریخ سرکوب زندانیان سیاسی در قزلحصار دهه ۶۰ از آن نام برده شده، «واحد مسکونی» است.
بر اساس شهادت زندانیان سیاسی سابق و اسناد منتشرشده درباره آن دوره، این بخش برای اعمال فشارهای شدید روانی بر زندانیان مورد استفاده قرار میگرفت. برخلاف تصور عمومی، شکنجه در زندان تنها به ضربوشتم یا آسیب جسمی محدود نمیشد؛ بلکه ایجاد انزوا، قطع ارتباط با دیگر زندانیان، محرومیت از ارتباطات معمول و قرار دادن افراد در شرایط فرساینده روحی، بخش مهمی از روشهای فشار بر زندانیان بود.
زنان زندانی سیاسی که در آن دوره در قزلحصار نگهداری میشدند، در شهادتهای خود از شرایط سخت این بخش و فشارهای روانی ناشی از آن سخن گفتهاند.
بررسی این موارد نشان میدهد که در دهه ۶۰، فضای زندان نه فقط برای نگهداری زندانیان، بلکه در مواردی برای اعمال فشار سازمانیافته و شکستن مقاومت آنان طراحی شده بود.
قزلحصار پس از دهه ۶۰؛ تداوم نقش امنیتی و کیفری
با گذشت چند دهه از آن دوران، قزلحصار همچنان یکی از مهمترین زندانهای کشور باقی مانده است. اگرچه ساختار و کارکردهای این مجموعه در طول زمان تغییر کرده، اما نام آن همچنان در گزارشهای حقوق بشری و اخبار مربوط به زندانیان سیاسی، عقیدتی و محکومان به اعدام دیده میشود.
بر اساس اطلاعات گردآوریشده، در سالهای اخیر بخشهایی از قزلحصار محل نگهداری زندانیان سیاسی و امنیتی بوده است. محدودیت در ارتباط با خانواده، شرایط دشوار نگهداری، مشکلات درمانی و نگرانی درباره اجرای احکام سنگین، از جمله موضوعاتی است که در گزارشهای مربوط به این زندان مطرح شده است.
در کنار این موارد، افزایش تعداد احکام اعدام اجراشده در این زندان، باعث شده است که قزلحصار امروز بیش از هر زمان دیگری با موضوع مجازات مرگ شناخته شود.
قزلحصار؛ یکی از مراکز اصلی اجرای اعدام
در سالهای اخیر، قزلحصار به یکی از مهمترین مراکز اجرای احکام اعدام در ایران تبدیل شده است.
گزارشهای متعدد حقوق بشری از انتقال زندانیان محکوم به اعدام به این زندان و اجرای احکام در آن خبر دادهاند. برای بسیاری از خانوادهها، انتقال یک زندانی به قزلحصار، نشانه نزدیک شدن مرحله اجرای حکم و آغاز روزهای پراضطراب انتظار است.
در این شرایط، قزلحصار دیگر فقط نام یک زندان نیست؛ بلکه به نمادی از سیاست اجرای مجازات مرگ تبدیل شده است.
انتشار مداوم خبرهای اعدام از این زندان، آن را به یکی از شناختهشدهترین مکانها در ارتباط با اجرای احکام مرگ در ایران تبدیل کرده است؛ مکانی که نام آن برای خانواده زندانیان با نگرانی، انتظار و تلاش برای نجات عزیزانشان همراه است.
اعتراض علیه اعدام از قلب مرکز اجرای اعدام
یکی از جنبههای مهم وضعیت امروز قزلحصار، شکلگیری اعتراضات زندانیان علیه مجازات اعدام در همین زندان است.
زندانیان قزلحصار در کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» مشارکت کردهاند و با اعتصاب غذا نسبت به صدور و اجرای احکام اعدام اعتراض کردهاند.
این موضوع اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بخشی از زندانیانی که در محیطی زندگی میکنند که هر هفته خبر اجرای احکام اعدام از آن منتشر میشود، خود به مخالفان این مجازات تبدیل شدهاند.
در یکی از بزرگترین اعتراضهای ثبتشده، حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد ۲ قزلحصار دست به اعتصاب غذا زدند. بر اساس گزارشهای منتشرشده، این اعتراض پس از انتقال شماری از زندانیان محکوم به اعدام به سلولهای انفرادی آغاز شد و در ادامه تعداد زیادی از زندانیان به آن پیوستند.
همچنین گزارش شده است که در جریان این اعتراض، حدود ۲۴۰ زندانی از واحد ۲ به بخشهای دیگر منتقل شدند. این اقدام از سوی منابع حقوق بشری بهعنوان افزایش فشار بر زندانیان معترض ارزیابی شد.
قزلحصار؛ از «تابوت» دهه ۶۰ تا اعدامهای امروز
تاریخ قزلحصار را نمیتوان تنها با ساختمانها و دیوارهای آن توضیح داد. این زندان بخشی از تاریخ معاصر ایران است؛ تاریخی که در آن دو تصویر در کنار هم قرار گرفتهاند.
یک تصویر مربوط به دهه ۶۰ است؛ دورهای که نامهایی مانند حاج داوود رحمانی، قفس، تابوت، گاودونی و واحد مسکونی در ارتباط با سرکوب زندانیان سیاسی مطرح شده است.
تصویر دیگر مربوط به امروز است؛ زندانی که نام آن با اجرای احکام اعدام، انتقال محکومان به مرگ و اعتراض زندانیان علیه مجازات اعدام گره خورده است.
این دو دوره اگرچه تفاوتهای تاریخی و سیاسی خود را دارند، اما یک نقطه مشترک دارند: زندانیانی که در برابر ساختاری بسیار قدرتمند، تلاش کردهاند صدای خود را حفظ کنند.
ویدئوهای ۳ بعدی از زندانهای مختلف
- پشتبند ۴؛ ویدئویی از اعدامهای جمعی در زندان اوین
- پخش زنده پرده برداشتن از یک جنایت سازمانیافته، پشت بند ۴ زندان اوین – ویدئو
- قرنطینه زندان وکیل آباد ؛ نماد فراموشی و سرکوب در زندانهای دهه ۶۰ + فیلم و کروکی
- ویدئوی ۳بعدی از بند ۵ زندان وکیل آباد مشهد؛ روایتی از سرکوب، انزوا و مرگ خاموش
- اولین ویدئو از بند ۲۴۰ یا آسایشگاه، کارخانه تولید ترس، جنون و اعدام در زندان اوین به زودی منتشر میشود
- اولین ویدئوی ۳ بعدی بند ۲۰۹ زندان اوین؛ قسمت اول: ساختمان و ساختار بندها
- رازهای ناگفته زندان اوین قسمت سوم؛ زنان زندانی در بند ۲۰۹ – ویدئو
- قفسی به نام هواخوری! ویدئوهای افشای زندان اوین، بند ۲۰۹ -قسمت پنجم
- روشهای شکنجه در ۲۰۹؛ ویدئوهای افشای زندان اوین – قسمت ششم
- اولین فیلم از بند آسایشگاه یا بند ۲۴۰، مرموزترین و ناشناختهترین بند زندان اوین – ویدئوی سهبعدی
- مورس زدن تو سلولهای اوین، مجموعه ویدئوهای افشای زندان اوین – قسمت چهارم
قزلحصار؛ ویترین سرکوب اجتماعی
قزلحصار امروز تنها یک زندان نیست؛ بلکه به یکی از نمادهای اجرای مجازات اعدام و سرکوب قضایی در ایران تبدیل شده است.
تمرکز اجرای احکام اعدام در این مجموعه و انتشار گسترده اخبار مربوط به آن، باعث شده است که نام قزلحصار در افکار عمومی با مفهوم اعدام پیوند بخورد.
از این منظر، قزلحصار را میتوان یکی از ویترینهای سرکوب اجتماعی از طریق مجازات مرگ دانست؛ جایی که اجرای حکم نه تنها پایان زندگی یک زندانی، بلکه رویدادی تأثیرگذار بر خانواده، جامعه و افکار عمومی است.
در مقابل این تصویر، مقاومت زندانیان نیز ادامه دارد؛ اعتصابهای غذا، بیانیهها و مشارکت در کارزارهای ضد اعدام نشان میدهد که حتی در یکی از سختترین محیطهای زندان، اعتراض به نقض حق حیات ادامه پیدا کرده است.
کلیپی برای ثبت تاریخ یک زندان
کلیپ تهیهشده درباره قزلحصار، تلاشی برای ثبت تصویری بخشی از این تاریخ است؛ تاریخی که از ساخت یک زندان در دهه ۴۰ آغاز میشود، از سرکوب زندانیان سیاسی در دهه ۶۰ عبور میکند و به وضعیت امروز این مجموعه بهعنوان یکی از مراکز اصلی اجرای اعدام میرسد.
این کلیپ با استفاده از بازسازی سهبعدی، تصاویر هوایی و اطلاعات گردآوریشده، مخاطب را با ابعاد فیزیکی و تاریخی قزلحصار آشنا میکند؛ زندانی که پشت دیوارهای آن، داستان هزاران زندانی در دورههای مختلف ثبت شده است.
زندان قزلحصار کرج تنها مجموعهای از ساختمانها و بندها نیست؛ بلکه بخشی از حافظه جمعی جامعه درباره زندان، سرکوب، اعدام و مقاومت است.
ثبت این تاریخ، مستندسازی آنچه بر زندانیان گذشته و بررسی شرایط امروز این مجموعه، بخشی ضروری از تلاش برای روشن شدن واقعیتهای پنهان در پشت دیوارهای زندانهاست.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک