عملیات تخریب سراسری دیوارهای پیرامونی زندان گوهردشت با حضور رئیس سازمان زندانها آغاز شده است؛ مکانی که بخشی از اعدامهای جمعی سال ۱۳۶۷ و موارد گستردهای از شکنجه، اعدام و سرکوب زندانیان سیاسی در آن رخ داده است
کانون حقوق بشر ایران، سهشنبه ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۵ – عملیات تخریب سراسری دیوارهای پیرامونی زندان گوهردشت، موسوم به زندان رجاییشهر کرج، روز ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ با حضور حیدر آسیابی، رئیس سازمان زندانها، آغاز شد. اعلام شده است که عملیات تخریب بهصورت شبانهروزی ادامه خواهد یافت و اراضی این مجموعه در طرحهای شهری و کاربریهای جدید مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
آغاز تخریب فیزیکی زندان گوهردشت بدون انجام تحقیقات مستقل، ثبت کامل ساختمانها، حفاظت از محلهای اعدام و شناسایی آثار باقیمانده، نگرانی جدی درباره نابودی شواهد مربوط به جنایت علیه بشریت ایجاد کرده است. این زندان یکی از مهمترین محلهای اعدام جمعی زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ بود و نام آن در شهادت زندانیان جانبهدربرده، اسناد حقوق بشری و پروندههای قضایی خارج از ایران بارها مطرح شده است.
در خبر رسمی آغاز عملیات تخریب، هیچ توضیح روشنی درباره مستندسازی پیش از تخریب، حفاظت از بخشهای تاریخی زندان یا حضور کارشناسان مستقل ارائه نشده است.
از تعطیلی زندان تا تخریب دیوارها
فرایند تعطیلی زندان گوهردشت در سال ۱۴۰۲ آغاز شد. دستگاه قضایی دلیل رسمی این تصمیم را قرارگرفتن زندان در محدوده شهری کرج و اجرای برنامه انتقال زندانها به خارج از شهرها اعلام کرد. در مرداد همان سال، زندانیان بهصورت جمعی و در فضایی امنیتی به زندان قزلحصار و مراکز دیگر منتقل شدند.
انتقال جمعی زندانیان گوهردشت به زندان قزلحصار از همان زمان با نگرانی نسبت به سرنوشت ساختمان زندان همراه بود. اکنون، سه سال پس از تخلیه زندان، تخریب سراسری دیوارهای پیرامونی وارد مرحله اجرایی شده است.
دیوارها فقط حصار یک مجموعه قدیمی نیستند. نقشه ساختمان، راهروها، محل سلولها، سالنهای ملاقات، اتاقهای بازجویی، انفرادیها، محل نگهداری محکومان و مسیر انتقال زندانیان به محل اعدام، همگی میتوانند برای بازسازی حوادث سال ۱۳۶۷ و دورههای بعد اهمیت قضایی داشته باشند.
تغییر کاربری زندان بدون تشکیل یک هیئت حقیقتیاب مستقل، ثبت سهبعدی ساختمان، تصویربرداری کامل، جمعآوری اسناد و حفاظت از نقاط حساس، احتمال از میان رفتن دائمی این شواهد را افزایش میدهد.
زندان گوهردشت؛ یکی از صحنههای قتلعام سال ۱۳۶۷
زندان گوهردشت یکی از مکانهای اصلی اجرای اعدامهای جمعی زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ بود. طی این اعدامها، هزاران زندانی سیاسی که بسیاری از آنان دوران محکومیت خود را میگذراندند یا حتی زمان آزادیشان فرا رسیده بود، در برابر هیئتهایی قرار گرفتند که بعدها به «هیئتهای مرگ» شناخته شدند.
جلسات چنددقیقهای و پرسشهایی درباره مواضع سیاسی یا عقیدتی زندانیان، سرنوشت آنان را تعیین میکرد. زندانیان از دسترسی به وکیل، اطلاع از ماهیت جلسه و فرصت دفاع محروم بودند. شمار زیادی از آنان پس از این جلسات به دار آویخته شدند و پیکرهایشان بدون اطلاع خانوادهها در گورهای جمعی یا محلهای نامعلوم دفن شد.
پژوهشهای حقوق بشری، تعداد اعدامشدگان سراسر کشور را بین چند هزار نفر برآورد کردهاند. زندانهای اوین و گوهردشت از مراکز اصلی اجرای این کشتار معرفی شدهاند. سازمانهای حقوق بشری این اعدامها را مصداق جنایت علیه بشریت دانسته و بر ضرورت تحقیق و پاسخگویی مسئولان تأکید داشتهاند.
خانوادههای قربانیان هنوز از محل دفن بسیاری از اعدامشدگان اطلاع ندارند. تخریب زندان گوهردشت پیش از تکمیل تحقیقات مستقل، امکان دستیابی به بخشی از حقیقت تاریخی را نیز از خانوادهها میگیرد.
آثار مادی زندان چرا اهمیت دارند؟
در پروندههای مربوط به کشتار جمعی، تنها اسناد مکتوب و شهادت شاهدان اهمیت ندارند. شکل ساختمان، ابعاد سلولها، محل استقرار مسئولان، مسیر جابهجایی زندانیان، محلهای احتمالی اعدام و فضاهای نگهداری اجساد میتوانند بهعنوان شواهد مادی بررسی شوند.
کارشناسان پزشکی قانونی و تحقیقات جنایی با بررسی دقیق چنین مکانهایی میتوانند شهادت شاهدان را با ساختار فیزیکی محل تطبیق دهند. حتی آثار باقیمانده بر دیوارها، کف ساختمان، تجهیزات زندان و اسناد اداری میتواند برای تحقیقات آینده ارزش داشته باشد.
به همین دلیل، تخریب یا تغییر اساسی یک محل مرتبط با جنایت علیه بشریت، پیش از ثبت و بررسی مستقل آن، صرفاً یک اقدام عمرانی محسوب نمیشود. این اقدام ممکن است امکان بازسازی دقیق حوادث و تعیین مسئولیت افراد را برای همیشه از بین ببرد.
حاکمیت تاکنون گزارشی درباره تهیه آرشیو تصویری، نقشهبرداری قضایی، حفاظت از اسناد یا بررسی محل توسط متخصصان مستقل منتشر نکرده است. همچنین مشخص نیست کدام بخشهای زندان در طرح تخریب قرار دارند و آیا ساختمانهای داخلی، انفرادیها و محلهای مرتبط با اعدامها نیز تخریب خواهند شد یا خیر.
دههها شکنجه، اعدام و سرکوب زندانیان
کارنامه زندان گوهردشت به قتلعام سال ۱۳۶۷ محدود نمیشود. در دهههای بعد نیز گزارشهای متعددی از شکنجه، ضربوشتم، اعدام، انفرادی طولانی، محرومیت درمانی و اعمال محدودیتهای شدید علیه زندانیان سیاسی منتشر شده است.
این زندان یکی از مهمترین مراکز نگهداری زندانیان محکوم به اعدام بود. اجرای اعدامهای گروهی و انتقال ناگهانی زندانیان به سلول انفرادی، بارها فضای رعب و فشار روانی شدیدی در بندها ایجاد کرد.
در مرداد ۱۳۹۶، نیروهای گارد به سالن ۱۲ بند چهار، محل نگهداری گروهی از زندانیان سیاسی، حمله کردند. وسایل شخصی زندانیان تخریب یا ضبط شد و آنان به سالن ۱۰ منتقل شدند. شماری نیز به سلول انفرادی فرستاده شدند. پس از این حمله، گروهی از زندانیان سیاسی برای اعتراض به شرایط جدید دست به اعتصاب غذا زدند.
سالن ۱۰ با دوربینهای متعدد در راهروها و بخشهایی از فضاهای بهداشتی تحت نظارت قرار داشت. زندانیان محبوس در آن از امکاناتی مانند تماس تلفنی منظم، کتاب، روزنامه، هواخوری کافی و دسترسی مناسب به درمان محروم بودند.
حمله به زندانیان اهلسنت در سال ۱۳۹۷
در سال ۱۳۹۷ نیز نزدیک به ۸۰ نفر از نیروهای گارد زندان همراه با مأموران وزارت اطلاعات به سالن نگهداری زندانیان اهلسنت حمله کردند. این سالن محل حبس زندانیانی بود که به دلیل فعالیتهای مذهبی یا سیاسی محکوم شده بودند.
در جریان این حمله، چند زندانی مجروح شدند و بخشی از وسایل شخصی آنان تخریب یا ضبط شد. مأموران، زندانیان را با ضربوشتم به محوطه هواخوری انتقال دادند و تا ساعت دو بامداد در آنجا نگه داشتند. توهین به باورهای مذهبی زندانیان اهلسنت نیز بخشی از رفتارهای ثبتشده در این حمله بود.
این نمونهها نشان میدهد بخشهای مختلف زندان گوهردشت با مجموعه گستردهای از موارد نقض حقوق زندانیان ارتباط دارند. نابودی ساختمان، امکان بررسی فیزیکی محل وقوع این حوادث را نیز از میان میبرد.
تخریب یک زندان یا پاککردن حافظه تاریخی؟
ساختمان زندان گوهردشت بخشی از حافظه تاریخی قربانیان و خانوادههای آنان است. در بسیاری از کشورها، زندانها و بازداشتگاههایی که محل وقوع جنایتهای گسترده بودهاند، حفاظت شده و به مراکز اسناد، یادمان قربانیان یا موزه تبدیل شدهاند.
در مورد گوهردشت، مسیر دیگری در پیش گرفته شده است: انتقال زندانیان، تعطیلی کامل مجموعه و اکنون تخریب دیوارها؛ آنهم بدون حضور یک هیئت مستقل داخلی یا بینالمللی.
اگر هدف صرفاً اجرای یک طرح شهری است، حفاظت از بخشهای مرتبط با اعدامها و شکنجهها و فراهمکردن امکان بازرسی مستقل نباید مانعی ایجاد کند. ادامه تخریب بدون چنین تضمینهایی، نگرانی درباره پاککردن آثار جنایت علیه بشریت و حذف حافظه جمعی را تقویت میکند.
ضروری است عملیات تخریب تا زمان ثبت کامل محل متوقف شود. سازمان ملل متحد، نهادهای حقیقتیاب، کارشناسان پزشکی قانونی و نمایندگان خانوادههای قربانیان باید امکان بررسی مستقل مجموعه را داشته باشند. تمامی نقشهها، دفاتر ثبت زندانیان، احکام، فهرست انتقالها، اسناد اعدام و تصاویر زندان نیز باید حفاظت و آرشیو شوند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
- حسین فاضلی هریکندی؛ از سرکوب اعتراضات تا دفاع از اعدام معترضان
- نامه مادر یک زندانی از زندان تهران بزرگ؛ گرسنگی، کفخوابی و ناامنی در بندها
بررسی حقوقی تخریب زندان گوهردشت
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران بهدلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه همواره مورد انتقاد بودهاند. بررسی این وضعیت بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید آنها نیست، بلکه برای نشاندادن رعایتنشدن همین مقررات است.
ابهامات حقوقی: محدوده دقیق تخریب، سرنوشت اسناد زندان، نحوه حفاظت از محلهای مرتبط با اعدامهای سال ۱۳۶۷ و انجام یا عدم انجام کارشناسی قضایی روشن نشده است.
مواد قانونی: ماده ۵۵۴ قانون مجازات اسلامی برای مخفیکردن آثار و دلایل جرم با هدف کمک به فرار مرتکب از محاکمه یا محکومیت، مسئولیت کیفری پیشبینی کرده است. تحقق این جرم نیازمند اثبات عناصر قانونی و قصد مشخص است.
موارد نقض قانون: اگر تخریب به نابودی آگاهانه اسناد و آثار جنایت منجر شود، مسئولیت آمران و مجریان باید بررسی شود. حفظ محل تا پایان تحقیقات مستقل، ضرورتی قضایی و تاریخی است.
نقض حقوق بشر و تعهد به حفظ شواهد
قتلعام زندانیان سیاسی، شکنجه، ناپدیدسازی قهری، اعدامهای خارج از روند عادلانه و پنهانکردن محل دفن قربانیان، نقض گسترده حقوق بنیادین انسان و در صورت تحقق شرایط، مصداق جنایت علیه بشریت است.
مواد ۳، ۵، ۹، ۱۰ و ۱۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر حق حیات، منع شکنجه و بازداشت خودسرانه و برخورداری از دادرسی عادلانه تأکید دارند. استانداردهای بینالمللی تحقیق درباره مرگهای غیرقانونی نیز دولتها را ملزم به حفاظت از صحنه، اسناد و شواهد میکنند. تخریب زندان گوهردشت پیش از تحقیقات مستقل، با این الزامات سازگار نیست.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک