بحران در زندان فشافویه؛ تراکم شدید، گرمای طاقت‌فرسا و محرومیت از آب آشامیدنی سالم

گزارش‌های تازه از زندان تهران بزرگ حاکی از نگهداری هزاران زندانی بیش از ظرفیت، ناکارآمدی سیستم سرمایش، کیفیت نامناسب آب و غذا و دسترسی ناکافی به خدمات پزشکی است

کانون حقوق بشر ایران، شنبه ۳۱ مردادماه ۱۴۰۵ – اطلاعات تازه رسیده از زندان فشافویه (تهران بزرگ)، مشهور به زندان تهران بزرگ، از ادامه شرایط بحرانی در این مجموعه حکایت دارد. تراکم شدید جمعیت، گرمای طاقت‌فرسا، ناکارآمدی سیستم‌های سرمایشی، فقدان آب آشامیدنی سالم، کیفیت بسیار پایین غذا و نان و مشکلات مربوط به دسترسی زندانیان به پزشک و خدمات درمانی، زندگی هزاران زندانی را با خطرهای جدی مواجه کرده است.

بر اساس این اطلاعات، زندان تهران بزرگ از شش تیپ مجزا تشکیل شده و جمعیت آن در مجموع حدود ۲۲ هزار نفر برآورد شده است. این آمار از سوی مسئولان حکومتی به‌صورت رسمی منتشر نشده و نیازمند بررسی مستقل است؛ بااین‌حال، گزارش‌های رسیده از داخل زندان نشان می‌دهد برخی تیپ‌ها بسیار بیشتر از ظرفیت پیش‌بینی‌شده زندانی در خود جای داده‌اند.

در گزارش تازه همچنین از «مدبر» به‌عنوان رئیس زندان تهران بزرگ و از «جلیلوند» به‌عنوان رئیس تیپ پنج نام برده شده است. کانون حقوق بشر ایران امکان تأیید مستقل این انتصاب‌ها و آمار دقیق جمعیت زندان را نداشته است و اطلاعات یادشده بر مبنای گزارش منابع داخل زندان منتشر می‌شود.

آنچه در این گزارش می‌خوانید

• جمعیت زندان فشافویه حدود ۲۲ هزار نفر برآورد شده است؛
• برخی تیپ‌های زندان با جمعیتی بسیار فراتر از ظرفیت اسمی روبه‌رو هستند؛
• تیپ شش محل نگهداری شماری از بازداشت‌شدگان اعتراضات و زندانیان سیاسی گزارش شده است؛
• سیستم‌های فرسوده «هواساز» قادر به خنک‌کردن سالن‌های متراکم نیستند؛
• آب موجود برای آشامیدن مناسب نیست و زندانیان مجبور به خرید آب بسته‌بندی‌شده هستند؛
• استفاده از آب زندان با مشکلات پوستی و ریزش مو در میان زندانیان مرتبط دانسته شده است؛
• کیفیت غذا و نان بسیار پایین گزارش شده و بخشی از غذا دور ریخته می‌شود؛
• گزارش‌ها درباره خدمات پزشکی یکسان نیست و از دسترسی ناکافی در بعضی بخش‌ها حکایت دارد؛
• گزارش قبلی تیپ پنج از کف‌خوابی، بیماری‌های پوستی، محدودیت ملاقات و نابرابری در دسترسی به امکانات خبر داده بود.

باکس اطلاعاتی زندان فشافویه

شش تیپ زندان تهران بزرگ چگونه تقسیم شده‌اند؟

بر اساس اطلاعات تازه، زندان فشافویه دارای شش تیپ است که هرکدام برای نگهداری گروهی از زندانیان در نظر گرفته شده‌اند. تیپ یک به زندانیان متهم یا محکوم به سرقت و جرایم مرتبط با مواد مخدر اختصاص دارد. در تیپ دو، زندانیان مالی و شماری از زندانیان مرتبط با پرونده‌های سرقت نگهداری می‌شوند.

تیپ سه محل قرنطینه و نگهداری زندانیان تازه‌وارد عنوان شده است. تیپ چهار به زندانیانی اختصاص دارد که در ساختار داخلی زندان «خطرناک» طبقه‌بندی شده‌اند. تیپ پنج عمدتاً محل نگهداری زندانیان مالی است و تیپ شش نیز در مقطع کنونی برای نگهداری شماری از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری و زندانیان سیاسی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

این تقسیم‌بندی ممکن است با جابه‌جایی زندانیان و تصمیم‌های داخلی مسئولان زندان تغییر کند. بااین‌حال، گزارش‌های دریافت‌شده نشان می‌دهد تیپ‌های دو و پنج به دلیل تمرکز زندانیان مالی، از شلوغ‌ترین بخش‌های زندان تهران بزرگ هستند.

ابهام در آمار؛ برآورد ۲۲ هزار زندانی در فشافویه

ظرفیت پذیرش هر تیپ در گزارش تازه حدود سه هزار نفر عنوان شده است. منبع گزارش همچنین جمعیت بعضی تیپ‌های شلوغ را نزدیک به پنج هزار نفر اعلام کرده و مجموع جمعیت زندان فشافویه را حدود ۲۲ هزار نفر برآورد کرده است.

از آنجا که برآورد پنج هزار زندانی برای تمام شش تیپ با عدد کلی ۲۲ هزار نفر سازگاری ندارد، نمی‌توان این ارقام را سرشماری قطعی دانست. محتمل است شمار پنج هزار نفر مربوط به تیپ‌های شلوغ‌تر باشد یا جمعیت تیپ‌ها در مقاطع مختلف تغییر کرده باشد. انتشار آمار رسمی ظرفیت، شمار تخت‌ها و جمعیت واقعی هر تیپ برای رفع این ابهام ضروری است.

آنچه در گزارش‌های تازه و پیشین مشترک است، نگهداری جمعیتی بسیار بیشتر از ظرفیت تخت‌ها و فضای موجود است. در گزارش پیشین کانون حقوق بشر ایران از تیپ پنج زندان تهران بزرگ، جمعیت هر سالن حدود ۴۰۰ نفر و ظرفیت تخت‌های آن ۲۴۰ نفر اعلام شده بود. به این ترتیب، حدود ۱۶۰ زندانی بیش از ظرفیت تخت‌ها در هر سالن حضور داشتند و شماری از آنان ناچار بودند در راهروها یا حسینیه کف‌خوابی کنند.

تراکم جمعیت فقط به معنای کمبود تخت نیست. تجمع صدها زندانی در فضای محدود، فشار بیشتری بر حمام‌ها، سرویس‌های بهداشتی، سیستم تهویه، بهداری، فروشگاه و امکانات ارتباطی وارد می‌کند و احتمال گسترش بیماری‌های پوستی، تنفسی و عفونی را افزایش می‌دهد.

گرمای طاقت‌فرسا و هواسازهای فرسوده

یکی از مهم‌ترین مشکلات زندان فشافویه در فصل گرم، ناکارآمدی سیستم سرمایش است. بر اساس گزارش دریافتی، در این زندان همچنان از دستگاه‌های قدیمی موسوم به «هواساز» استفاده می‌شود. این دستگاه‌ها با وجود مصرف روزانه هزاران لیتر آب، قادر نیستند سالن‌های متراکم را به شکل مناسب خنک کنند.

هنگامی که تعداد زندانیان از ظرفیت طراحی‌شده فراتر می‌رود، حرارت تولیدشده در فضای بسته افزایش پیدا می‌کند و جریان محدود هوا نیز توان کاهش دما را ندارد. در چنین شرایطی، گرمای شدید می‌تواند برای سالمندان، بیماران قلبی و تنفسی، افراد دارای فشار خون و زندانیانی که دارو مصرف می‌کنند، خطر بیشتری ایجاد کند.

مشکل سرمایش در شرایطی ادامه دارد که مطابق مقررات داخلی، مسئولان زندان موظف‌اند دمای مناسب و تهویه استاندارد سالن‌ها را متناسب با فصل و شرایط اقلیمی تأمین کنند. استفاده از تجهیزات پرمصرف و ناکارآمد، بدون اصلاح زیرساخت‌ها یا کاهش تراکم، عملاً زندانیان را در محیطی گرم، بسته و فرساینده قرار داده است.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

• لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا ‌کنون
• فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
• آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
• آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
• جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
• مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
• اعدام قائم حسینی در زندان دستگرد؛ پنجمین اعدام پرونده میدان علیخانی
• اعدام شهرام صادقی؛ ابهام درباره بازجویی و دادرسی و پرسش‌های جدی درباره چگونگی اخذ اعترافات

آب زندان فشافویه برای آشامیدن مناسب نیست

بحران آب از جدی‌ترین محورهای گزارش تازه است. به گفته منابع، آب موجود در زندان تهران بزرگ برای آشامیدن مناسب نیست و استفاده از آن با بروز مشکلات پوستی و ریزش شدید مو در میان زندانیان مرتبط دانسته شده است. برای تعیین رابطه قطعی میان کیفیت آب و بیماری‌ها، آزمایش مستقل آب و معاینه پزشکی زندانیان ضروری است.

زندانیان برای نوشیدن آب ناچارند با هزینه شخصی آب بسته‌بندی‌شده خریداری کنند. این وضعیت دسترسی به یکی از ابتدایی‌ترین نیازهای انسانی را به توان مالی زندانی یا خانواده او وابسته کرده است. زندانیانی که منابع مالی ندارند، در عمل میان مصرف آب نامناسب و تحمل تشنگی قرار می‌گیرند.

در گزارش پیشین تیپ پنج نیز آب زندان شور و نامناسب توصیف شده بود. منابع حتی از بوی نامطبوع برخی آب‌های بسته‌بندی‌شده عرضه‌شده در فروشگاه خبر داده بودند. بنابراین خرید آب نیز لزوماً دسترسی به محصولی سالم و قابل‌اطمینان را تضمین نمی‌کند.

مطابق ماده ۱۲۸ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها، دسترسی به آب شرب سالم و مطابق استانداردهای بهداشتی «حق زندانی» است و سازمان زندان‌ها وظیفه دارد سلامت آب را به‌صورت مستمر آزمایش و تأیید کند. در نتیجه، اجبار زندانیان به خرید آب برای تأمین نیاز روزانه، نمی‌تواند جایگزین مسئولیت قانونی زندان در تأمین رایگان آب سالم شود.

نظافت روزانه بر دوش زندانیان؛ مشکل اصلی همچنان پابرجاست

حمام‌ها، چراغخانه‌ها، سرویس‌های بهداشتی و بخش‌هایی از فضای عمومی زندان روزانه توسط خود زندانیان نظافت می‌شوند. این اقدام ممکن است از انباشت آلودگی جلوگیری کند، اما بدون آب مناسب، مواد شوینده کافی، تهویه مؤثر و کنترل تراکم، امکان حفظ شرایط بهداشتی پایدار وجود ندارد.

آیین‌نامه زندان‌ها انجام نظافت روزانه برخی بخش‌ها را با برنامه‌ریزی و نظارت مسئولان بر عهده زندانیان گذاشته است؛ اما این حکم، مسئولیت سازمان زندان‌ها در تأمین آب سالم، مواد بهداشتی، حمام کافی و محیط استاندارد را از میان نمی‌برد. کار نظافتی زندانیان نمی‌تواند ضعف زیرساختی و آلودگی آب را جبران کند.

غذای بی‌کیفیت و دور ریخته‌شدن سهمیه زندانیان

کیفیت نان و غذای توزیع‌شده در زندان فشافویه بسیار پایین گزارش شده است. منابع می‌گویند بخشی از غذا به دلیل کیفیت نامناسب توسط زندانیان دور ریخته می‌شود. این موضوع به‌ویژه برای زندانیانی که توان خرید غذا یا اقلام تکمیلی از فروشگاه را ندارند، پیامدهای جدی دارد.

گزارش پیشین از تیپ پنج نیز حاکی از آن بود که برخی زندانیان پس از مصرف نان زندان با ناراحتی‌های گوارشی مواجه شده‌اند. وابسته‌شدن آب و غذای قابل‌استفاده به خرید از فروشگاه، میان زندانیان برخوردار و زندانیان کم‌بضاعت نابرابری ایجاد می‌کند.

براساس مواد ۱۵۳ و ۱۵۴ آیین‌نامه زندان‌ها، مواد اولیه غذا باید مرغوب و باکیفیت باشد و زندانیان باید سه وعده غذای دارای کالری و ویتامین کافی، همراه با آب آشامیدنی سالم، دریافت کنند. متن مقررات مربوط به بهداشت، درمان و تغذیه زندانیان همچنین نظارت بر کیفیت مواد غذایی و آب را بر عهده واحد بهداشت و درمان زندان قرار داده است.

وضعیت پزشک و بهداری؛ گزارش‌های متفاوت از تیپ‌ها

اطلاعات درباره وضعیت پزشک و بهداری در تمام بخش‌های زندان یکسان نیست. گزارش تازه از کمبود یا دسترسی ناکافی زندانیان به پزشک در سطح زندان فشافویه حکایت دارد، اما وضعیت بهداری، دارو و حضور پزشک در تیپ پنج «معمولی» توصیف شده است.

بنابراین نمی‌توان نبود مطلق پزشک در همه تیپ‌ها را نتیجه گرفت. مسئله اصلی، تناسب تعداد پزشکان، پرستاران و امکانات درمانی با جمعیتی است که حدود ۲۲ هزار نفر برآورد می‌شود. حتی وجود یک بهداری یا حضور محدود پزشک، به معنای دسترسی مؤثر هزاران زندانی به معاینه و درمان به‌موقع نیست.

ماده ۱۳۹ آیین‌نامه زندان‌ها تصریح می‌کند در مؤسسات دارای بیش از سه هزار زندانی باید پزشکان به‌صورت شبانه‌روزی و در سه شیفت حضور داشته باشند. این مقرره همچنین حضور ساعتی پزشکان متخصص را الزامی می‌داند. واحد بهداشت و درمان نیز بر اساس ماده ۱۴۹ موظف است همه زندانیان را به‌صورت دائمی و روزانه از نظر بیماری و نیاز درمانی پایش کند.

گزارش‌های پیشین از نابرابری و محدودیت ملاقات

گزارش قبلی تیپ پنج، علاوه بر تراکم، آب و غذای نامناسب، از اختصاص برخی اتاق‌ها به زندانیان دارای توان مالی خبر داده بود. براساس آن گزارش، در برخی سالن‌ها چهار اتاق از مجموع ۱۶ اتاق در اختیار زندانیانی قرار می‌گرفت که قادر به پرداخت پول بودند؛ در همان زمان، زندانیان دیگر در راهروها و حسینیه کف‌خوابی می‌کردند.

همچنین ادعاهایی درباره ورود و فروش مواد مخدر، دسترسی به تلفن همراه در اتاق‌های ویژه و نقش برخی عوامل داخلی مطرح شده بود. این موارد مستقلاً تأیید نشده‌اند، اما به دلیل اهمیت آنها باید موضوع تحقیق بی‌طرفانه و بازرسی خارج از ساختار مدیریتی زندان قرار گیرند.

انتظار سه تا چهارماهه برای ملاقات حضوری و برخورد نامناسب با خانواده‌ها نیز از دیگر موارد گزارش‌شده بود. تراکم جمعیت می‌تواند بر زمان ملاقات اثر بگذارد، اما مسئولیت فراهم‌کردن ارتباط منظم زندانی با خانواده همچنان بر عهده مدیریت زندان است.

بررسی حقوقی وضعیت زندان فشافویه بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سال‌های گذشته بارها به دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، ابهام در رسیدگی به پرونده‌های امنیتی و محدود کردن حقوق و آزادی‌های شهروندان مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. بررسی وضعیت زندان فشافویه بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید این قوانین نیست؛ هدف، نشان‌دادن مواردی است که حتی همین قوانین نیز توسط مسئولان زندان و دستگاه‌های حکومتی رعایت نشده است.

ابهامات حقوقی

مهم‌ترین ابهامات، نبود آمار رسمی و قابل‌راستی‌آزمایی از جمعیت و ظرفیت تیپ‌ها، فقدان نتایج آزمایش‌های بهداشتی آب، نامشخص‌بودن تعداد پزشکان و پرستاران فعال در هر شیفت و نبود گزارش شفاف درباره کیفیت غذا، عملکرد فروشگاه و نحوه رسیدگی به شکایت زندانیان است.

در صورت صحت گزارش‌ها، زندانیان برای برخورداری از آب قابل‌آشامیدن ناچار به پرداخت پول هستند، درحالی‌که تأمین آب سالم وظیفه قانونی زندان است. همچنین وجود پزشک بدون امکان مراجعه به‌موقع، داروی کافی و پیگیری درمان، به معنای اجرای تعهد قانونی مراقبت پزشکی نخواهد بود.

مواد قانونی مرتبط

• اصل ۲۲ قانون اساسی؛ جان، حقوق و حیثیت اشخاص را از تعرض مصون می‌داند؛
• اصل ۳۹ قانون اساسی؛ هتک حرمت افراد بازداشت‌شده و زندانی را ممنوع می‌کند؛
• ماده ۱۲۸ آیین‌نامه سازمان زندان‌ها؛ آب شرب سالم را حق زندانی می‌داند؛
• مواد ۱۳۳ و ۱۳۴ آیین‌نامه؛ تأمین سرمایش، گرمایش و تهویه استاندارد را الزامی می‌کند؛
• مواد ۱۳۶ تا ۱۴۰ آیین‌نامه؛ بر تأمین نیازهای درمانی، حضور پزشک و پیگیری درمان تأکید دارد؛
• مواد ۱۵۳ و ۱۵۴ آیین‌نامه؛ زندان را موظف به تأمین غذای کافی و آب آشامیدنی سالم می‌کند؛
• ماده ۱۵۶ آیین‌نامه؛ نظارت بر کیفیت تجهیزات، دارو و مواد غذایی را وظیفه واحد بهداشت و درمان می‌داند؛
• ماده ۱۵۷ آیین‌نامه؛ تأمین وسایل سرمایشی و گرمایشی و اولویت‌دادن به زندانیان سیاسی، بیمار و سالمند را مقرر کرده است.

موارد نقض قانون

• نگهداری زندانیان بیش از ظرفیت فضا و تخت‌های موجود؛
• دسترسی نداشتن به آب آشامیدنی سالم و اجبار به خرید آب؛
• گزارش مشکلات پوستی و ریزش مو در ارتباط با کیفیت آب؛
• ناکارآمدی سیستم سرمایش و تهویه در فصل گرم؛
• دسترسی ناکافی به پزشک و خدمات درمانی متناسب با جمعیت؛
• کیفیت پایین غذا و نان؛
• نابرابری در دسترسی به امکانات بر اساس توان مالی؛
• نبود شفافیت و پاسخگویی درباره شرایط تیپ‌های زندان.

بررسی وضعیت زندان فشافویه از منظر حقوق بشر و موارد نقض استانداردهای بین‌المللی

ازدحام شدید، گرمای طاقت‌فرسا، نبود آب آشامیدنی سالم، تغذیه نامناسب و دسترسی ناکافی به خدمات پزشکی می‌تواند سلامت و کرامت زندانیان را به‌طور هم‌زمان نقض کند. محرومیت از آزادی، مجوز محروم‌کردن فرد از آب، غذا، درمان، فضای مناسب خواب یا شرایط انسانی نگهداری نیست.

اسناد بین‌المللی مرتبط

• ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ منع رفتار ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز؛
• ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی؛ الزام به رفتار انسانی و محترمانه با تمام افراد محروم از آزادی؛
• ماده ۱۲ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی؛ حق برخورداری از بالاترین استاندارد قابل‌دستیابی سلامت جسمی و روانی؛
• قواعد ۱۲ تا ۲۳ نلسون ماندلا؛ تأمین فضای کافی، تهویه، دمای مناسب، امکانات بهداشتی، آب آشامیدنی و غذای کافی؛
• قواعد ۲۴ تا ۲۷ نلسون ماندلا؛ مسئولیت حکومت در تأمین خدمات درمانی زندانیان با استانداردی برابر با جامعه؛
• اصول بنیادین رفتار با زندانیان؛ لزوم احترام به کرامت ذاتی همه زندانیان.

بازرسی فوری و مستقل از زندان فشافویه، انتشار آمار دقیق جمعیت هر تیپ، آزمایش عمومی و مستقل آب، تأمین رایگان آب آشامیدنی سالم، اصلاح سیستم سرمایش و تهویه، افزایش شمار پزشکان و کادر درمان، بهبود کیفیت غذا و رسیدگی بی‌طرفانه به گزارش‌های فساد و تبعیض، از فوری‌ترین مطالبات مطرح‌شده درباره این زندان است.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک