خودکشی زندانیان و مرگ‌های مشکوک پس از آزادی؛ هشدار فوری به خانواده‌ها

خانواده‌ها زندانیان آزادشده را در روزهای نخست وی را تنها نگذارند و حتی در نبود علائم آشکار، برای معاینه جسمی و روانی و انجام آزمایش‌های هدفمند به پزشک مستقل مراجعه کنند

کانون حقوق بشر ایران، سه‌شنبه ۱۰ شهریورماه ۱۴۰۵ – گزارش مرگ شماری از بازداشت‌شدگان و زندانیان سیاسی در فاصله‌ای کوتاه پس از آزادی، زنگ خطری جدی برای خانواده‌هاست. در برخی از این پرونده‌ها علت مرگ «خودکشی»، «سکته قلبی» یا «مصرف بیش از اندازه دارو» اعلام شده، اما گزارش کامل کالبدشکافی و سم‌شناسی در اختیار خانواده قرار نگرفته و نقش احتمالی شرایط بازداشت، فشار روانی، ضرب‌وشتم، تزریق یا مصرف دارو نیز روشن نشده است.

موضوع خودکشی زندانیان یا مرگ ناگهانی آنان با ثبت یک عنوان در گواهی فوت پایان نمی‌یابد. حتی اگر خودکشی تأیید شود، باید تأثیر انفرادی، بازجویی، تهدید، تحقیر، قطع درمان، ترس از بازداشت دوباره و آسیب روانی ناشی از زندان بررسی شود. همزمان، مرگ بر اثر نارسایی کبد، کلیه یا قلب نیز نیازمند دسترسی خانواده به پرونده پزشکی و بررسی مستقل سم‌شناسی است.

این گزارش پیش از هر چیز هشداری به خانواده‌های زندانیان آزادشده است: فرد را در ساعات و روزهای نخست تنها نگذارید، نشانه‌های جسمی و روانی او را جدی بگیرید و مراجعه به پزشک را به ظاهر سالم یا اطمینان شفاهی مسئولان زندان موکول نکنید. ارزیابی زودهنگام ممکن است یک وضعیت خطرناک و قابل درمان را پیش از رسیدن به مرحله غیرقابل بازگشت آشکار کند.

هشدار فوری؛ خانواده‌ها پس از آزادی چه اقداماتی انجام دهند؟

زندانی آزادشده ممکن است به دلیل ترس یا ناتوانی درباره آنچه در بازداشت گذشته سخن نگوید. سکوت او به معنای سلامت کامل نیست. خانواده بدون وادارکردن فرد به بازگویی فوری بازجویی‌ها، اقدامات زیر را انجام دهد:

فرد را در ساعات و روزهای نخست تنها نگذارد، به‌ویژه اگر نشانه‌های افسردگی، اضطراب، گیجی، بی‌خوابی یا افکار خودکشی دارد؛
در نخستین فرصت برای معاینه کامل نزد پزشک یا مرکز درمانی مستقل اقدام کند؛
درباره قرص‌ها، آمپول‌ها، سرم‌ها یا مواد ناشناخته دریافت‌شده پرس‌وجو کند؛
نسخه‌ها، داروهای تحویلی، نتایج آزمایش و تصاویر تاریخ‌دار جراحات را با رضایت فرد حفظ کند؛
در صورت تهدید به خودکشی، فرد را تنها نگذارد، دسترسی او به داروهای خطرناک و وسایل آسیب‌زا را محدود کند و فوراً از اورژانس یا متخصص سلامت روان کمک بگیرد؛
از خوددرمانی، تجویز دارو بدون نظر پزشک یا تلاش برای وادارکردن فرد به استفراغ خودداری کند.

این توصیه‌ها جای تشخیص پزشک را نمی‌گیرد و نوع آزمایش و درمان باید با توجه به علائم و زمان احتمالی مواجهه تعیین شود.

ظاهر طبیعی، خطر پنهان را رد نمی‌کند

برخی مسمومیت‌ها یا آسیب‌های اندامی در ساعات نخست نشانه واضحی ندارند و ممکن است بعدتر با استفراغ، درد شکم، زردی یا نارسایی کبد و کلیه آشکار شوند. آسیب روانی نیز می‌تواند به شکل کابوس، هراس، گوشه‌گیری، ناامیدی یا ترس از بازداشت دوباره بروز کند. خانواده باید فضایی امن و بدون بازخواست ایجاد کند و معاینه را تا شدیدشدن علائم به تأخیر نیندازد.

نمونه‌هایی از مرگ در فاصله کوتاه پس از آزادی

رضا شرفی، معترض ۳۶ ساله اهل سی‌سخت، در آبان ۱۴۰۱ بازداشت و پس از دو روز بازجویی آزاد شد، اما چند ساعت بعد جان باخت. گزارش پزشکی مستقلی درباره این مرگ منتشر نشد.

سیاوش بهرامی، زندانی سیاسی کُرد، روز ۵ خرداد ۱۴۰۱ از زندان پاوه آزاد شد و سه روز بعد جان باخت. خانواده او از تزریق آمپول در زندان سخن گفته‌اند، در حالی که علت مرگ «سکته قلبی» اعلام شد و گزارش مستقلی از سم‌شناسی منتشر نشد.

یلدا آقافضلی، معترض ۱۹ ساله، روز ۴ آبان ۱۴۰۱ بازداشت، روز ۱۵ آبان آزاد و پنج روز بعد درگذشت. علت مرگ مصرف بیش از اندازه مواد عنوان شد، اما خانواده این روایت را نپذیرفت و گزارش مستقل کالبدشکافی در دسترس قرار نگرفت.

مریم آروین، وکیل ۲۹ ساله، در آذر ۱۴۰۱ هنگام پیگیری پرونده معترضان بازداشت و حدود دو هفته بعد آزاد شد. او نزدیک به دو ماه بعد درگذشت. مادرش به رخدادهای دوره بازداشت و وصل‌کردن سرم اشاره کرد، اما مقام قضایی علت مرگ را مصرف فرآورده‌های دارویی و خودکشی اعلام کرد.

امیرحسین تروال ایمان، از بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۱، پس از حدود هشت ماه بازداشت در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ آزاد شد و ۹ روز بعد جان باخت. علت اعلام‌شده سکته قلبی در خواب بود، اما گزارش کامل پزشکی منتشر نشد.

آرش فروزنده جمالی روز ۱۹ اسفند ۱۴۰۱ برای مدتی کوتاه بازداشت شد. خانواده او گفته‌اند پس از آزادی دچار درد شکم، تهوع و استفراغ شدید شد. او روز ۲۸ اسفند جان باخت و در برگه فوت، نارسایی کبد و کلیه ثبت شد.

نزدیکی زمانی آزادی و مرگ به‌تنهایی علت را اثبات نمی‌کند؛ اما تکرار این موارد، ضرورت ارزیابی فوری جسمی و روانی را نشان می‌دهد.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

خودکشی زندانیان؛ عنوانی که نباید مانع تحقیق شود

زنان زندانی سیاسی در اوین؛ محرومیت از درمان و تشدید بیماری‌ها

در پرونده‌هایی که علت مرگ خودکشی اعلام می‌شود، باید شرایط بازداشت، احتمال تهدید یا شکنجه، داروهای دریافتی، دسترسی به درمان و ارزیابی خطر خودآزاری هنگام آزادی بررسی شود. خانواده‌ها نیز هر سخن درباره «نخواستن زندگی»، «خلاص‌شدن» یا خداحافظی غیرمعمول را هشدار فوری تلقی کنند و فرد را تنها نگذارند.

آزمایش‌ها و ارزیابی پزشکی پس از آزادی

هر زندانی آزادشده، به‌ویژه فردی که از ضرب‌وشتم، تزریق یا خوراندن ماده ناشناخته خبر می‌دهد، باید در اولین فرصت معاینه شود. پزشک ممکن است آزمایش‌های زیر را درخواست کند:

شمارش کامل سلول‌های خون یا CBC؛
قند خون، الکترولیت‌ها و بررسی تعادل اسید و باز در صورت نیاز؛
آزمایش عملکرد کلیه شامل اوره و کراتینین؛
آزمایش‌های کبد شامل AST، ALT، بیلی‌روبین و INR؛
آزمایش کامل ادرار؛
نوار قلب در صورت درد قفسه سینه، تپش قلب، غش یا احتمال مواجهه با ماده ناشناخته؛
آزمایش سم‌شناسی هدفمند خون و ادرار با توجه به علائم و زمان مواجهه؛
بررسی هپاتیت B و C و اچ‌آی‌وی در صورت احتمال تماس با خون، سوزن یا تزریق؛
ارزیابی روان‌شناختی و خطر خودکشی یا خودآزاری.

دو آزمایش مورد تأکید؛ پاراستامول و سرب

سطح پاراستامول خون ـ Paracetamol level

مصرف بیش از اندازه پاراستامول یا استامینوفن ممکن است ابتدا بدون نشانه آشکار باشد، اما بعداً به آسیب کبدی منجر شود. پزشک می‌تواند سطح پاراستامول خون را درخواست کند. زمان نمونه‌گیری مهم است و نتیجه طبیعی پس از گذشت زمان، مسمومیت قبلی را قطعی رد نمی‌کند؛ در این وضعیت آزمایش عملکرد کبد و انعقاد خون نیز اهمیت دارد.

میزان سرب در خون ـ Lead level

اندازه‌گیری میزان سرب در خون برای بررسی مواجهه با سرب به کار می‌رود و نمونه وریدی مناسب‌تر است. این آزمایش وجود دیگر فلزات، داروها یا مواد شیمیایی را رد نمی‌کند و زمان، مسیر ورود یا عمدی‌بودن مواجهه را نیز به‌تنهایی ثابت نمی‌کند.

چرا این دو آزمایش کافی نیستند؟

هیچ دو آزمایشی همه مواد شیمیایی و داروها را شناسایی نمی‌کند. برخی مواد فقط در بازه‌ای محدود قابل تشخیص‌اند و به آزمایش اختصاصی نیاز دارند. بنابراین نتیجه طبیعی پاراستامول و سرب نباید به معنای منتفی‌بودن هر خطر تلقی شود.

گیجی، استفراغ مداوم، درد شدید شکم، زردی پوست یا چشم، کاهش ادرار، کاهش هوشیاری، تشنج، تنگی نفس، درد قفسه سینه، ضعف ناگهانی یا افکار خودکشی از نشانه‌هایی است که نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است. در چنین وضعیتی منتظر نوبت عادی آزمایش یا بهترشدن خودبه‌خودی فرد نمانید.

مستندسازی پزشکی؛ اقدامی برای درمان و دادخواهی

خانواده باید زمان آزادی و آغاز علائم، داروها و تزریق‌های گزارش‌شده و زمان مراجعه به پزشک را ثبت و نسخه آزمایش‌ها و تصاویر پزشکی را در محل امن نگهداری کند. زمان و محل نمونه‌گیری برای پیگیری حقوقی اهمیت دارد. همه مراحل باید با رضایت فرد و حفظ محرمانگی انجام شود.

بررسی حقوقی موضوع خودکشی زندانیان بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سال‌های گذشته به دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، محدودکردن حقوق زندانیان و نبود نظارت مستقل بر بازداشتگاه‌ها مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. بررسی موضوع خودکشی زندانیان و مرگ‌های مشکوک بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید این قوانین نیست؛ هدف، نشان‌دادن مواردی است که حتی همین مقررات نیز توسط نهادهای مسئول رعایت نشده‌اند.

ابهامات حقوقی

نامشخص‌بودن داروها و تزریق‌ها، تحویل‌ندادن پرونده پزشکی، نبود ارزیابی سلامت هنگام آزادی و روشن‌نشدن نقش فشارهای بازداشت، مهم‌ترین ابهامات است. آزادی زندانی مسئولیت تحقیق را از میان نمی‌برد.

مواد قانونی مرتبط

اصل ۲۲ قانون اساسی؛ جان، حقوق و حیثیت اشخاص را مصون از تعرض می‌داند؛
اصل ۳۸ قانون اساسی؛ شکنجه برای گرفتن اقرار یا اطلاعات را ممنوع می‌کند؛
اصل ۳۹ قانون اساسی؛ هتک حرمت افراد بازداشت‌شده و زندانی را ممنوع می‌داند؛
آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها؛ مسئولان را مکلف به تأمین مراقبت پزشکی و ثبت وضعیت سلامت زندانیان می‌کند؛
مقررات خدمات سلامت زندانیان؛ ارائه خدمات تشخیصی، درمانی و روان‌پزشکی را بخشی از مسئولیت زندان می‌داند.

موارد نقض قانون

تزریق یا تجویز دارو بدون اطلاع و رضایت آگاهانه زندانی؛
خودداری از ارائه پرونده پزشکی و نام داروهای مصرف‌شده؛
محرومیت از درمان جسمی یا روانی در دوران بازداشت؛
ثبت‌نکردن جراحات و آثار بدرفتاری؛
نبود ارزیابی خطر خودکشی پیش از آزادی؛
انجام‌نشدن کالبدشکافی و سم‌شناسی مستقل در مرگ‌های مشکوک؛
فشار بر خانواده برای پذیرش یک علت مشخص مرگ بدون دسترسی به اسناد کامل.

بررسی موضوع از منظر حقوق بشر و موارد نقض استانداردهای بین‌المللی

حق حیات، منع شکنجه و مراقبت پزشکی از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل است. مرگ یا خودکشی زندانیان پس از آزادی باید سریع، مستقل و شفاف بررسی شود.

ابهامات حقوق بشری

نبود تحقیق مستقل، محروم‌کردن خانواده از اسناد پزشکی و روشن‌نشدن نقش بازداشت در آسیب جسمی یا روانی با مسئولیت حکومت برای حفاظت از جان زندانیان سازگار نیست. اعلام خودکشی نیز جای تحقیق را نمی‌گیرد.

اسناد بین‌المللی مرتبط

ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی؛ حمایت از حق حیات؛
ماده ۷ این میثاق؛ منع شکنجه و رفتار غیرانسانی؛
ماده ۱۰ این میثاق؛ الزام به رفتار انسانی با افراد محروم از آزادی؛
قواعد نلسون ماندلا؛ تضمین مراقبت پزشکی و تحقیق درباره مرگ زندانیان؛
پروتکل استانبول؛ استاندارد معاینه و مستندسازی شکنجه و بدرفتاری؛
پروتکل مینه‌سوتا؛ استاندارد تحقیق درباره مرگ‌های مشکوک و بالقوه غیرقانونی.

پیام این گزارش به خانواده‌ها روشن است: پس از آزادی، منتظر بروز علائم شدید نمانید. زندانی آزادشده را تنها نگذارید، برای معاینه مستقل و ارزیابی روانی اقدام کنید، نشانه‌های جسمی و رفتاری را جدی بگیرید و همه مدارک را حفظ کنید. اقدام سریع می‌تواند هم جان فرد را نجات دهد و هم از نابودی شواهدی جلوگیری کند که برای روشن‌شدن حقیقت و دادخواهی آینده ضروری است.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک