از فروردین ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵، اعتراض زندانیان علیه اعدام نهتنها متوقف نشد، بلکه دامنه آن از ۳۸ زندان به ۶۰ زندان گسترش یافت. این روند در شرایطی ادامه پیدا کرد که زندانها با جنگ، قطع گسترده اینترنت، محدودیت تماس، فشار امنیتی و موج سنگین اعدامها روبهرو بودند؛ در همین دوره، اعتصاب ۱۵ روزه حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در قزلحصار به یکی از بزرگترین اعتراضهای جمعی زندانیان در سالهای اخیر تبدیل شد
کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۲۶ مردادماه ۱۴۰۵ – بررسی مجموعهای از گزارشهای منتشرشده درباره اعتصابها و اعتراض زندانیان از سال ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد که مخالفت سازمانیافته با مجازات اعدام در زندانها، بهرغم تشدید سرکوب و محدودیتهای ارتباطی، روندی رو به گسترش داشته است. کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» در پنجم فروردین ۱۴۰۴، در شصتویکمین هفته خود در ۳۸ زندان برگزار شد، اما تا مرداد ۱۴۰۵ به ۵۹ زندان و سپس با پیوستن زندان گچساران به ۶۰ زندان رسید. همزمان، اعتراضهای مستقل دیگری نیز شکل گرفت که برجستهترین آنها اعتصاب غذای حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد ۲ زندان قزلحصار بود؛ اعتصابی که ۱۵ روز ادامه یافت و با انتقال گسترده زندانیان، وخامت وضعیت جسمانی اعتصابکنندگان و بیتوجهی مسئولان زندان همراه شد.
آنچه در این گزارش میخوانید
این گزارش، تصویری از اعتراضها و اعتصابهای مهم زندانیان از سال ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ ارائه میکند؛ دورهای که با افزایش اجرای احکام اعدام، تشدید فشارهای امنیتی، جنگ و محدودیتهای گسترده ارتباطی همراه بوده است.
در این گزارش میخوانید:
- کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» چگونه گسترش یافت و شمار زندانهای همراه آن به ۶۰ زندان رسید؛
- چگونه اعتراض زندانیان به اعدام از حرکتهای محدود در چند زندان به یک کارزار گسترده در ۲۴ استان تبدیل شد؛
- روایت اعتصاب غذای ۱۵ روزه حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در زندان قزلحصار و اهمیت آن در اعتراضات زندانها؛
- نمونههایی از اعتصاب غذا، تحصن و اعتراض زندانیان سیاسی و عادی در زندانهای مختلف؛
- نقش زنان زندانی و زندانیان سیاسی در اعتراض به فشارهای امنیتی، انتقالهای تنبیهی و محرومیتها؛
- تأثیر جنگ، سرکوب و قطع یا محدودیت اینترنت بر زندانیان و دشوارتر شدن انتشار اخبار از داخل زندانها؛
- و در نهایت، اینکه چگونه مجموعه این اعتراضها نشاندهنده شکلگیری و گسترش مقاومت جمعی زندانیان در برابر اعدام و سرکوب در زندانها است.
باکس اطلاعاتی | مهمترین اعتصابها و اعتراض زندانیان
| محور | اطلاعات |
| بازه زمانی گزارش | سال ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ |
| کارزار اصلی | «سهشنبههای نه به اعدام» |
| گستره کارزار | ۶۰ زندان در ۲۴ استان |
| اعتراض شاخص قزلحصار | اعتصاب غذای حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام |
| مدت اعتصاب قزلحصار | ۱۵ روز |
| دلیل اعتصاب قزلحصار | اعتراض به انتقال زندانیان برای اجرای حکم اعدام و گسترش اعدامها |
| زندان اوین | تحصن و اعتراض زندانیان سیاسی در واکنش به انتقالها و فشارهای امنیتی |
| اعتصابهای فردی | اعتصاب شماری از زندانیان سیاسی در اعتراض به احکام، شرایط حبس، فشارهای امنیتی و محرومیت از حقوق اولیه |
| اعتراض زنان زندانی | اعتراض زندانیان به انتقالها، محدودیتها و افزایش فشارهای امنیتی در زندان |
| شرایط ویژه این دوره | ادامه اعتراضها در شرایط جنگ، تشدید سرکوب و محدودیت یا قطع اینترنت |
| آخرین گسترش کارزار | پیوستن زندان گچساران و رسیدن شمار زندانهای شرکتکننده به ۶۰ زندان |
| وجه مشترک اعتراضها | مخالفت با اعدام، اعتراض به سرکوب و مطالبه حقوق اولیه و انسانی زندانیان |
گسترش کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» از ۳۸ به ۶۰ زندان
یکی از مهمترین شاخصهای این دوره، گسترش جغرافیایی و عددی کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» است.
در پنجم فروردین ۱۴۰۴، شصتویکمین هفته این کارزار با مشارکت زندانیان در ۳۸ زندان برگزار شد. زندانیان شرکتکننده هر سهشنبه با اعتصاب غذا و انتشار بیانیه، مخالفت خود را با صدور و اجرای احکام اعدام اعلام میکردند.
تا سیزدهم مرداد ۱۴۰۵، در صدوسیودومین هفته کارزار، شمار زندانهای شرکتکننده به ۵۹ زندان افزایش یافت. سپس با پیوستن زندان گچساران در ۲۷ مرداد، این عدد به ۶۰ زندان رسید. روندی که نشان میدهد در فاصله حدود ۱۶ ماه، شمار زندانهای عضو کارزار بیش از ۵۰ درصد رشد کرده است.
اهمیت این رشد تنها در عدد ۶۰ خلاصه نمیشود. کارزار از چند زندان محدود فراتر رفت و به شبکهای از زندانیان در استانهای مختلف تبدیل شد که با وجود تفاوت در پرونده، نوع محکومیت و شرایط نگهداری، حول یک مطالبه مشترک قرار گرفتند: توقف اعدام.
اعتراض زندانیان در شرایط جنگ و سرکوب همزمان
این گسترش در شرایطی رخ داد که زندانها با محیطی بهشدت امنیتیتر از سالهای قبل روبهرو بودند.
گزارشهای مربوط به اسفند ۱۴۰۴ و آغاز شرایط جنگی نشان میدهد که زندانیان در بسیاری از زندانها همزمان با دو تهدید مواجه بودند: پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم جنگ و تشدید فشارهای داخلی. محدود شدن تماس زندانیان با خانوادهها، اختلال در دسترسی به غذا و درمان، بسته ماندن بندها، انتقالهای اجباری و افزایش کنترل امنیتی از جمله موارد گزارششده در این دوره بود.
گزارش دیگری در دوم فروردین ۱۴۰۵ از بیستودومین روز قطع سراسری اینترنت سخن میگوید؛ وضعیتی که دسترسی خانوادهها، رسانهها و نهادهای حقوق بشری به اطلاعات زندانها را بهشدت محدود کرده بود. همین گزارش از تنشها و بحرانهای جدی در زندانها در سایه جنگ و قطع ارتباطات خبر میدهد.
از این منظر، آمار ثبتشده اعتصابها را نمیتوان الزاماً کل اعتراضهای رخداده دانست. در دورههایی که اینترنت قطع بوده یا تماس تلفنی زندانیان محدود شده، احتمال اینکه بخشی از اعتصابها و اعتراضها اساساً به بیرون از زندان راه پیدا نکرده باشند، جدی است.
به همین دلیل، تعداد اعتصابها و زندانهای ثبتشده را باید حداقل موارد قابل احراز دانست.
قزلحصار؛ نقطه اوج اعتراض جمعی علیه اعدام
در کنار کارزار هفتگی «سهشنبههای نه به اعدام»، یکی از بزرگترین اعتراضهای مستقل زندانیان در تابستان ۱۴۰۵ در زندان قزلحصار شکل گرفت.
اعتصاب غذای حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد ۲ زندان قزلحصار از روز ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵ آغاز شد. جرقه این اعتراض، انتقال شش زندانی محکوم به اعدام در پروندههای مواد مخدر به سلولهای انفرادی بود؛ انتقالی که در زندانها معمولاً بهعنوان مقدمه اجرای حکم اعدام تلقی میشود.
زندانیان با خودداری از دریافت جیره غذایی و برگزاری تحصن، خواستار توقف اجرای احکام اعدام، بازنگری در پروندهها و تعیین تکلیف اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر شدند. شماری از آنان حتی در اقدامی اعتراضی لبهای خود را دوختند.
این اعتراض تنها به دلیل تعداد شرکتکنندگان اهمیت نداشت. تداوم ۱۵ روزه آن، شرکت حدود ۱۵۰۰ زندانی، همراهی خانوادهها و وخامت جسمانی اعتصابکنندگان، آن را به یکی از مهمترین اعتراضهای جمعی زندانیان محکوم به اعدام در سالهای اخیر تبدیل کرد.
انتقال ۲۴۰ زندانی و تغییر ترکیب واحد ۲
همزمان با ادامه اعتصاب، مسئولان زندان قزلحصار روند انتقال زندانیان دارای احکام غیر از اعدام را از واحد ۲ آغاز کردند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، در فاصله حدود یک هفته دستکم ۲۴۰ زندانی از واحد ۲ منتقل شدند؛ ابتدا نزدیک به ۱۰۰ نفر و سپس حدود ۱۴۰ نفر دیگر. این انتقالها نگرانیهایی ایجاد کرد که واحد ۲ به تدریج به بخشی اختصاصی برای نگهداری محکومان به اعدام تبدیل شود.
این تغییر ترکیب جمعیتی از نگاه خانوادهها و زندانیان میتوانست به معنای افزایش فشار امنیتی، محدودیت بیشتر و تسهیل انتقال محکومان برای اجرای حکم باشد.
همزمان با این جابهجاییها، وضعیت جسمانی اعتصابکنندگان رو به وخامت گذاشت.
گزارشهای روزهای سیزدهم و چهاردهم اعتصاب از کاهش وزن، افت فشار خون، سرگیجه، ضعف شدید و بیحالی در میان تعداد زیادی از زندانیان خبر میداد. با وجود این وضعیت، گزارش شده بود که هیچ تیم پزشکی برای معاینه گروهی زندانیان به واحد ۲ اعزام نشده و برنامه مشخصی برای پایش مستمر وضعیت سلامت آنان وجود نداشت.
اعتصاب قزلحصار؛ اعتراض زندانیان به اعدام در راستای کارزار هفتگی
اهمیت اعتصاب قزلحصار در این است که نشان داد مخالفت با اعدام تنها به اعتصاب نمادین روزهای سهشنبه محدود نمانده است.
در این مورد، زندانیانی که خود مستقیماً با خطر اجرای حکم روبهرو بودند، وارد اعتصابی طولانی و پرهزینه شدند. اعتراض زندانیان به انتقال شش محکوم به انفرادی آغاز شد، اما به مطالبهای وسیعتر درباره توقف اعدام و بازنگری در پروندههای مواد مخدر تبدیل شد.
این اعتصاب در عین حال نشان داد که بخش قابل توجهی از اعتراض زندانیان علیه اعدام، از درون همان بندهایی شکل میگیرد که بیشترین تعداد محکومان به مرگ در آنها نگهداری میشوند.
کارزار هفتگی و اعتصابهای مستقل؛ دو مسیر یک اعتراض
بررسی گزارشهای این دوره نشان میدهد اعتراض زندانیان دو شکل عمده داشته است.
یک مسیر، کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» است که بهصورت منظم، هفتگی و هماهنگ در دهها زندان ادامه یافته است.
مسیر دوم، اعتصابها و اعتراضهای موردی یا مستقل است؛ مانند اعتصابهای فردی زندانیان سیاسی، تحصنهای اعتراضی در اوین و اعتصاب گسترده قزلحصار.
این دو مسیر در بسیاری موارد یکدیگر را تقویت کردهاند. کارزار هفتگی پیام سیاسی و حقوق بشری «نه به اعدام» را بهصورت پیوسته زنده نگه داشته و اعتراضهای مستقل نیز در مقاطع بحرانی، آن پیام را به حرکتهای گستردهتر و پرهزینهتر تبدیل کردهاند.
چرا سال ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ دورهای متفاوت بود؟
ویژگی مهم این بازه زمانی آن است که اعتراضها در محیطی نسبتاً بازتر یا عادی شکل نگرفتند.
در اسفند ۱۴۰۴، با تشدید شرایط جنگی، گزارشها از محدود شدن تماسها، اختلال در خدمات پایه، انتقال زندانیان و افزایش تدابیر امنیتی در چندین زندان حکایت داشت. در برخی زندانها هواخوری بسته شد، در برخی تماسها کاهش یافت و در برخی دیگر زندانیان به مکانهای دیگر منتقل شدند.
در دوم فروردین ۱۴۰۵ نیز گزارشها از ادامه قطع گسترده اینترنت برای بیش از سه هفته حکایت داشت. در چنین فضایی، نهتنها امکان اطلاعرسانی زندانیان کاهش یافت، بلکه خانوادهها نیز ابزارهای محدودی برای رساندن اخبار زندانها به بیرون داشتند.
با وجود این، کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» نهتنها از میان نرفت، بلکه تعداد زندانهای عضو آن افزایش یافت.
همین نکته، تداوم اعتراض زندانیان را از نظر سیاسی و اجتماعی معنادارتر میکند.
اعتراض زندانیان زیر سایه خطر اعدام
عامل دیگری که باید در ارزیابی این دوره در نظر گرفت، افزایش نگرانیها درباره اجرای احکام اعدام است.
در قزلحصار، اعتصاب ۱۵۰۰ زندانی دقیقاً از ترس اجرای حکم شش زندانی آغاز شد. گزارشها نشان میدهد خواسته اصلی آنان توقف اعدامها تا تعیین تکلیف پروندهها و اصلاحات قانونی بود.
کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» نیز اساساً واکنشی به همین روند است: زندانیانی که هر هفته با اعتصاب غذا تلاش میکنند صدای اعتراض خود را به بیرون از زندان برسانند.
این اعتراضها در فضایی ادامه یافته که محکومان به اعدام، زندانیان سیاسی، زنان زندانی و بازداشتشدگان اعتراضات از جمله گروههایی بودهاند که در دوره جنگ با محدودیت و خطر بیشتری مواجه شدهاند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
- زندان دستگرد اصفهان؛ گزارشی جامع از تراکم دوبرابری، کفخوابی، فشارهای امنیتی و شرایط نامناسب زندانیان
- اعدام شهرام صادقی؛ ابهام درباره بازجویی و دادرسی و پرسشهای جدی درباره چگونگی اخذ اعترافات
رشد از ۳۸ به ۶۰ زندان چه معنایی دارد؟
افزایش شمار زندانهای شرکتکننده از ۳۸ در فروردین ۱۴۰۴ به ۶۰ در مرداد ۱۴۰۵ را میتوان از چند زاویه بررسی کرد.
نخست، این رشد نشان میدهد کارزار توانسته از محدوده چند زندان شناختهشده خارج شود و به استانها و زندانهای بیشتری راه پیدا کند.
دوم، پیوستن زندانهای جدید در شرایط سرکوب و محدودیت ارتباطی نشان میدهد شبکه همبستگی میان زندانیان کاملاً وابسته به فضای آزاد اطلاعرسانی نبوده است.
سوم، تداوم منظم اعتصاب هفتگی به مدت بیش از ۱۳۰ هفته باعث شده کارزار از یک اعتراض مقطعی به یک حرکت پایدار تبدیل شود.
و چهارم، اعتراضهایی مانند اعتصاب قزلحصار نشان میدهد که پیام «نه به اعدام» میتواند در مواقع بحرانی به اعتراضهای بسیار بزرگتر تبدیل شود.
قطع اینترنت؛ یک متغیر مهم در ثبت اعتراضها
در تحلیل آماری این دوره باید مسئله قطع اینترنت را جدی گرفت.
وقتی ارتباط کشور برای هفتهها مختل یا قطع میشود، انتقال خبر از داخل زندان به خانواده و از خانواده به رسانهها بسیار دشوارتر میشود. این موضوع میتواند باعث شود بخشی از اعتصابها، اعتراض زندانیان یا حتی سرکوبهای داخل زندان اساساً ثبت نشوند.
گزارش دوم فروردین ۱۴۰۵ صراحتاً از بیستودومین روز قطع سراسری اینترنت سخن میگوید. در همان شرایط، زندانها با بحران غذا، ناامنی و محدودیت ارتباط نیز مواجه بودند.
از همین رو، هر جدول آماری که برای بازه ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ تهیه شود باید یک یادداشت روششناختی داشته باشد:
آمار موجود، حداقل اعتصابها و اعتراضهای قابل ثبت است و احتمال میرود تعداد واقعی موارد بیشتر باشد.
مقاومت زندانیان در برابر پراکندگی و فشار
یکی دیگر از ویژگیهای اعتراض زندانیان این دوره، تلاش مسئولان زندان برای کنترل یا پراکنده کردن اعتراضها بوده است.
در قزلحصار، انتقال صدها زندانی از واحد ۲ همزمان با اعتصاب، نگرانی درباره تغییر عمدی ترکیب بند را ایجاد کرد.
در سایر زندانها نیز در دوره جنگ، انتقال زندانیان، محدودیت هواخوری و تماس و تشدید حضور امنیتی گزارش شده است.
با این وجود، اعتراضها در اشکال مختلف ادامه یافتند.
یک سال و نیم اعتراض مداوم؛ از زندان تا جامعه
روند ثبتشده از فروردین ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ تصویری فراتر از مجموعهای از اعتصابهای پراکنده ارائه میدهد.
در یک سوی این تصویر، کارزاری قرار دارد که شمار زندانهای عضو آن از ۳۸ به ۶۰ رسیده است.
در سوی دیگر، اعتصابهای گستردهای مانند اعتراض ۱۵۰۰ زندانی قزلحصار قرار دارد که ۱۵ روز ادامه یافت و سلامت صدها زندانی را در معرض خطر قرار داد.
میان این دو نیز اعتصابهای فردی، تحصنها و اعتراضهای متعددی در زندانهای مختلف ثبت شده است.
همه این موارد در دورهای رخ دادهاند که زندانها همزمان با سرکوب داخلی، جنگ، قطع اینترنت، محدودیت تماس و نگرانی از افزایش اجرای احکام اعدام مواجه بودهاند.
ضرورت گسترش کارزار«سهشنبههای نه به اعدام» در سراسر کشور
آنچه در زندانها شکل گرفته، در صورت باقی ماندن پشت دیوارهای زندان، ظرفیت محدودی خواهد داشت.
گسترش کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» از ۳۸ به ۶۰ زندان نشان داده است که یک مطالبه مشترک میتواند حتی در محیط بسته و کنترلشده زندان به شبکهای گسترده تبدیل شود.
مرحله بعدی این حرکت میتواند پیوند گستردهتر آن با جامعه باشد؛ از خانوادههای زندانیان تا وکلا، دانشجویان، معلمان، کارگران، بازنشستگان، هنرمندان و دیگر گروههای اجتماعی.
در شرایطی که زندانیان با هزینه جسمی و امنیتی بالا علیه اعدام اعتراض میکنند، گسترش مخالفت مسالمتآمیز با مجازات مرگ در سطح جامعه میتواند فشار برای توقف اعدامها را افزایش دهد.
نگاهی به اعتصابها و اعتراض زندانیان
بررسی روند اعتصابها از سال ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد که اعتراض زندانیان علیه اعدام در این دوره نهتنها ادامه داشته، بلکه گسترش یافته است.
کارزار «سهشنبههای نه به اعدام» از ۳۸ زندان در فروردین ۱۴۰۴ به ۵۹ زندان در مرداد ۱۴۰۵ رسید و سپس با پیوستن گچساران، شمار زندانهای مشارکتکننده به ۶۰ زندان افزایش یافت.
در همین بازه، اعتصاب حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در قزلحصار برای ۱۵ روز، یکی از بزرگترین اعتراضهای جمعی در زندانها را رقم زد؛ اعتراضی که با وخامت جسمانی زندانیان، انتقال ۲۴۰ نفر از واحد ۲ و بیتوجهی بهداری همراه بود.
این روند در شرایط عادی اتفاق نیفتاد. جنگ، قطع طولانی اینترنت، محدودیت تماس با خانوادهها، انتقالهای اجباری و تشدید فضای امنیتی، هزینه اعتراض زندانیان را افزایش داده بود.
به همین دلیل، آنچه از اعتصابها ثبت شده است احتمالاً تنها بخشی از واقعیت داخل زندانهاست. با این حال، همین دادههای قابل احراز نشان میدهد که مخالفت با اعدام در زندانها طی این دوره از یک حرکت محدود به شبکهای گسترده، مداوم و چندشکلی تبدیل شده است؛ شبکهای که از اعتصاب هفتگی تا اعتراض ۱۵ روزه ۱۵۰۰ زندانی را دربر میگیرد و اکنون در ۶۰ زندان حضور دارد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک