هفت سال پس از سرکوب اعتراضات آبان ۹۸، خانوادههای جانباختگان همچنان حق دارند از حقیقت و نتیجه تحقیقات درباره کشتهشدن عزیزانشان باخبر شوند. مسیر قضایی عباس دریس و محمدجواد وفایی ثانی نیز نشان میدهد پروندههای مرتبط با اعتراضات چگونه سالها پس از بازداشت ادامه یافتهاند
کانون حقوق بشر ایران، یکشنبه ۲۴ آبانماه ۱۴۰۵ – دادخواهی آبان ۹۸ برای خانوادهها از زمانی آغاز شد که در پی شلیک نیروهای امنیتی، یکی از نزدیکان خود را از دست دادند و خواستار روشنشدن شرایط مرگ او شدند. بسیاری از خانوادهها بودند که پس از علنیکردن این مطالبه با فشار امنیتی و زندان روبهرو شدند. در سوی دیگر، بازداشتشدگان مرتبط با اعتراضات با محاکمه و احکام سنگین مواجه شدند. حکم محاربه عباس دریس در سال ۱۴۰۴ نقض شد و پروندهاش برای رسیدگی دوباره ارجاع یافت. محمدجواد وفایی ثانی نیز در حالی برنده جایزه حقوق بشر مگنیتسکی ۲۰۲۶ شد که همچنان در زندان وکیلآباد مشهد به سر میبرد و لغو حکم مرگ او اعلام نشده است.
دادخواهی آبان ۹۸؛ از مراسم چهلم تا بازداشت خانوادهها
برگزاری مراسم یادبود برای خانوادههای دادخواه فرصتی بود تا نام جانباختگان را زنده نگه دارند و درباره آنچه رخ داده بود با دیگران سخن بگویند. بازداشت پیش از مراسم، احضار و فشار بر بستگان، هزینه علنیکردن این مطالبه را بالا برد. گزارشهای حقوقبشری درباره خانوادههای آبان از محدودیت بر مراسم یادبود و آسیبرساندن به مزار برخی جانباختگان نیز خبر دادهاند. این اقدامات، در کنار محرومکردن خانوادهها از امکان سوگواری عمومی، ثبت شهادتها و پیگیری جمعی را دشوارتر کرد.
پرسش خانوادهها مشخص بود: چه کسی شلیک کرد، دستور استفاده از سلاح از کجا صادر شد و چه مرجعی درباره مسئولیت مأموران و فرماندهان تحقیق کرده است؟ پاسخ به این پرسشها به حفظ و بررسی اسناد پزشکی، تصاویر، شهادتها و دستورهای عملیاتی نیاز دارد. خانوادهها نیز باید بتوانند بدون ترس از بازداشت یا تهدید، اطلاعات خود را در اختیار مرجع تحقیق بگذارند و از نتیجه رسیدگی باخبر شوند.
عباس دریس؛ نقض حکم محاربه و ارجاع پرونده برای رسیدگی دوباره
عباس دریس، از بازداشتشدگان مرتبط با اعتراضات آبان ۹۸ در ماهشهر، روز ۱۷ آذر ۱۳۹۸ همراه برادرش محسن دریس بازداشت شد. پرونده عباس دریس در پی وقایع ۲۷ آبان در ماهشهر و کشتهشدن یکی از فرماندهان یگان ویژه تشکیل شد. دادگاه انقلاب او را به اتهام محاربه به مرگ محکوم کرد و دیوان عالی کشور ابتدا حکم را تأیید کرد. در جریان پرونده، تلویزیون حکومتی اظهارات ضبطشده او را پخش کرد. گزارشهای حقوقبشری این اظهارات را تحت فشار و شکنجه توصیف کردهاند.
فرشته تابانیان، وکیل عباس دریس، روز ۳۰ مهر ۱۴۰۴ اعلام کرد که شعبه اول دیوان عالی کشور درخواست اعاده دادرسی را پذیرفته و حکم محاربه عباس دریس را نقض کرده است. پرونده برای رسیدگی دوباره به شعبه همعرض ارجاع شد. محکومیت ۱۰ سال حبس او در بخش دیگری از پرونده گزارش شده است. در آخرین اطلاعات عمومیِ بررسیشده برای این مقاله، رأی تازه شعبه همعرض درباره اتهام محاربه اعلام نشده بود. امکان صدور دوباره حکم مرگ در رسیدگی مجدد، یکی از نگرانیهای مطرحشده درباره این پرونده است.
محمدجواد وفایی ثانی؛ سه حکم مرگ و جایزه مگنیتسکی
محمدجواد وفایی ثانی، قهرمان و مربی بوکس اهل مشهد، در اسفند ۱۳۹۸ بازداشت شد. پرونده او با اعتراضات آبان ۹۸ و اتهامهای سیاسی مرتبط بود. دادگاه انقلاب سه بار او را به اتهام «افساد فیالارض» به مرگ محکوم کرد. دو حکم نخست در دیوان عالی کشور نقض شدند. حکم سوم که در شهریور ۱۴۰۳ صادر شده بود، در مهر ۱۴۰۴ تأیید و پرونده به اجرای احکام ارجاع شد. گزارشهای حقوقبشری از شکنجه و حبس انفرادی طولانی او در دوره بازداشت خبر دادهاند.
وکیل وفایی ثانی در اول دی ۱۴۰۴ از صدور دستور توقف اجرای حکم خبر داد. در گزارشهای عمومی بررسیشده تا ۲۲ آبان ۱۴۰۵، لغو حکم یا ادامه اعتبار دستور توقف روشن نشده است. او همچنان در زندان وکیلآباد مشهد محبوس است.
در آبان ۱۴۰۵، محمدجواد وفایی ثانی برنده جایزه بینالمللی حقوق بشر مگنیتسکی ۲۰۲۶ در بخش «فعال برجسته حقوق بشر» شد. این جایزه شامگاه ۲۱ آبان در لندن اهدا شد. وفایی ثانی در پیامی کتبی از زندان، جایزه را به کسانی تقدیم کرد که بهدلیل خواست آزادی در ایران با زندان، شکنجه و احکام مرگ روبهرو شدهاند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- خاوران؛ از گورهای جمعی قتلعام ۱۳۶۷ تا دیوارکشی و محاصره دادخواهی + ۳بعدی خاوران
- غلامرضا سرلک، مدیرکل زندانهای سمنان شد | اعدام ۸۶ زندانی و گزارشهای آزار در دوره مدیریت گلستان
بررسی حقوقی پروندههای مرتبط با آبان ۹۸ بر اساس قوانین داخلی
قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران بهدلیل محدودکردن حقوق متهمان و فاصله با موازین دادرسی عادلانه همواره مورد انتقاد بودهاند. بررسی پروندههای آبان بر پایه همین مقررات، موارد رعایتنشدن تضمینهای داخلی را روشن میکند.
ابهامات حقوقی پرونده
نحوه اخذ اظهارات در بازداشت، زمان دسترسی متهمان به وکیل و میزان اتکای دادگاه به اظهارات مورد اعتراض، باید در رسیدگی قضایی روشن شود.
مواد قانونی مرتبط
اصل ۳۵ قانون اساسی حق انتخاب وکیل در دادگاه را به رسمیت میشناسد. اصل ۳۸ شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع را ممنوع میداند و اقرار حاصل از اجبار را فاقد اعتبار میشمارد.
جمعبندی حقوقی
دادگاه باید گزارشهای شکنجه را بررسی کند و اظهارات اخذشده تحت اجبار را از دلایل مورد استناد کنار بگذارد.
بررسی دادخواهی آبان ۹۸ از منظر حقوق بشر
مواد ۶، ۷ و ۱۴ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی از حق حیات، منع شکنجه و حق دادرسی عادلانه حمایت میکنند. کشتهشدن شهروندان بر اثر شلیک مأموران، مستلزم تحقیق مستقل و مؤثر درباره شرایط مرگ و مسئولیت افراد دخیل است. بازداشت و تهدید بستگان بهدلیل پیگیری دادخواهی، امکان مشارکت آنان در این فرایند را محدود میکند. در پروندههای دارای حکم مرگ نیز نقض تضمینهای دادرسی عادلانه، از جمله استفاده از اقرار اجباری، مستقیماً حق حیات متهم را به خطر میاندازد. دسترسی خانوادهها به اطلاعات و نتیجه تحقیقات و امکان پیگیری جبران خسارت، بخشی از حق آنان برای برخورداری از راه جبران مؤثر است.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
