آبان ۹۸؛ از اعتراضات سراسری بر سر بنزین تا تشدید بحران معیشت در ۱۴۰۵

آبان ۹۸؛ از اعتراضات سراسری بر سر بنزین تا تشدید بحران معیشت در ۱۴۰۵

آبان ۹۸؛ از اعتراضات سراسری بر سر بنزین تا تشدید بحران معیشت در ۱۴۰۵

هفت سال پس از اعتراضات سراسری آبان ۹۸، تورم سالانه در مهر ۱۴۰۵ به ۷۶٫۸ درصد رسیده است. تغییر شعارها، نقش زنان و گسترش سریع تجمع‌ها در شهرهای مختلف، جایگاه آبان را در تحولات سیاسی سال‌های بعد روشن می‌کند

کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۲۵ آبان ماه ۱۴۰۵اعتراضات سراسری آبان ۹۸ با اعلام شبانه افزایش قیمت بنزین آغاز شد و ظرف چند روز، از اعتراض به هزینه سوخت به اعتراض علیه رأس حاکمیت گسترش یافت. تیراندازی نیروهای امنیتی و قطع گسترده اینترنت، امکان ثبت وقایع و پیگیری وضعیت بازداشت‌شدگان را محدود کرد. هفت سال بعد، هم‌زمان با ادامه دادخواهی خانواده‌های جان‌باختگان و رسیدگی به پرونده برخی بازداشت‌شدگان، افزایش قیمت‌ها بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که حاکمیت چگونه با فشار معیشتی و نارضایتی سیاسی روبه‌رو خواهد شد.

از دی ۹۶ تا آبان ۹۸؛ تغییر مخاطب اعتراضات

در اعتراضات دی ۱۳۹۶، شعار «اصولگرا، اصلاح‌طلب، دیگه تمومه ماجرا» نشان داد که بخشی از معترضان، هر دو جناح حاکمیت را در برابر وضعیت موجود مسئول می‌دانستند. این تغییر در آبان ۹۸ نیز دیده شد. اعتراض‌ها در واکنش به یک تصمیم مشخص اقتصادی آغاز شدند و در برخی شهرها، شعارها در فاصله کوتاهی متوجه علی خامنه‌ای و ساختار ولایت فقیه شدند.

بامداد ۲۴ آبان ۱۳۹۸، قیمت هر لیتر بنزین سهمیه‌ای از هزار به هزار و پانصد تومان رسید و نرخ بنزین آزاد سه هزار تومان تعیین شد. نخستین گزارش‌ها از تجمع مقابل جایگاه‌های سوخت و اعتراض در خیابان‌های اهواز، بهبهان، ماهشهر و سیرجان خبر می‌دادند. برای رانندگانی که خودرو ابزار کارشان بود، این تصمیم هزینه کسب درآمد را بالا می‌برد. نگرانی از افزایش کرایه و هزینه حمل کالا هم دامنه اثر آن را به خانوارهای فاقد خودرو می‌رساند.

کسری بودجه، رکود، تورم، بیکاری و افت ارزش ریال از فشارهای اقتصادی آن دوره بودند. بحران آب و محیط‌زیست و نارضایتی از فساد نیز در شمار مسائل پیش روی جامعه قرار داشتند. در چنین شرایطی، شیوه اعلام و اجرای افزایش قیمت بنزین به موضوع اعتراض تبدیل شد. تغییر شعارها نشان داد که بخشی از معترضان، مسئولیت فشار معیشتی را متوجه نحوه تصمیم‌گیری در رأس حاکمیت می‌دانستند.

گسترش اعتراضات در شهرها و نقش زنان

معالی‌آباد شیراز و شهر صدرا دو نمونه از شکل‌گیری اعتراضات در سطح محلی بودند. در معالی‌آباد، تجمع روز ۲۵ آبان با شعارهای معیشتی همراه بود و در ادامه، شعارهایی علیه خامنه‌ای شنیده شد. همان روز، در میدان گل‌های صدرا، توقف خودروها به شکل‌گیری تجمع انجامید و شاهدان از تیراندازی در محدوده پایگاه بسیج در بعدازظهر خبر دادند. شکل اعتراض و زمان برخورد مأموران در هر محل متفاوت بود، اما فاصله کوتاه میان نخستین تجمع‌ها و گسترش آن‌ها، ظرفیت بسیج محلی را نشان داد.

نقش زنان در هماهنگی و مستندسازی اعتراضات آبان ۹۸ نیز در گزارش‌های آن دوره بازتاب یافت. دعوت مردم به تجمع، هماهنگی گروه‌های کوچک و ثبت عکس و ویدئو از جمله فعالیت‌هایی بود که در این گزارش‌ها به زنان نسبت داده شد. رسانه‌های وابسته به حاکمیت نیز به نقش زنان در هدایت برخی تجمع‌ها اشاره کردند.

مقام‌های سیاسی و امنیتی وقت، از جمله حسن روحانی و رمضان شریف، درباره سازمان‌یافتگی بخشی از اعتراضات سخن گفتند. در اظهارات منتسب به مقام‌های حکومتی، موضوع ارتباط شماری از معترضان با گروه‌های مخالف نیز مطرح شد. این گفته‌ها نشان می‌دهد حاکمیت گسترش تجمع‌ها را چگونه ارزیابی می‌کرد. تعیین گستره و شکل نقش هر تشکل، به شواهد مستقل درباره رخدادهای همان شهرها نیاز دارد. آنچه گزارش‌های محلی روشن می‌کنند، توان مردم برای شکل‌دادن به اعتراض‌های هم‌زمان و طرح مطالبات مشترک در نقاط مختلف است.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

قطع اینترنت و ادامه سرکوب پس از خیابان

قطع گسترده دسترسی به اینترنت جهانی از ۲۵ آبان آغاز شد. این اقدام، هم‌زمان با تیراندازی نیروهای امنیتی در چندین شهر، ارسال تصاویر، تماس با شاهدان و پیگیری وضعیت مجروحان و بازداشت‌شدگان را دشوار کرد. برخی خبرهای منتشرشده در ۲۹ آبان، از جمله گزارش‌هایی از اصفهان و تهران، به وقایع روز قبل مربوط بودند. فاصله میان زمان وقوع و انتشار از دشواری‌های ثبت آن روزهاست.

پرونده‌های زندانیان سیاسی نیز سال‌ها پس از اعتراضات ادامه یافتند. در مهر ۱۴۰۴، وکیل عباس دریس از نقض حکم محاربه و ارجاع پرونده او به شعبه هم‌عرض خبر داد. در پرونده محمدجواد وفایی ثانی، وکیل او در دی ۱۴۰۴ اعلام کرد که دستور توقف اجرای حکم مرگ صادر شده است. تا زمان گزارش‌های منتشرشده درباره اهدای جایزه حقوق بشر مگ‌نیتسکی ۲۰۲۶ به وفایی ثانی، لغو حکم اعلام نشده بود.

هفت سال بعد؛ افزایش دستمزد اسمی و تورم بالا

بر پایه مصوبه‌های مزدی، حداقل مزد پایه برای یک ماه ۳۰روزه در سال ۱۳۹۸ حدود یک میلیون و ۵۱۷ هزار تومان بود. در سال ۱۴۰۵، همین مبلغ به ۱۶ میلیون و ۶۲۵ هزار و ۵۵۰ تومان رسید. هر دو رقم بر مبنای مزد روزانه و پیش از افزودن مزایای شغلی محاسبه شده‌اند. قدرت خرید این دستمزد به تغییر هزینه‌های زندگی در همان دوره، از جمله اجاره، خوراک و رفت‌وآمد، بستگی دارد.

بر اساس آمار منتشرشده برای مهر ۱۴۰۵، تورم سالانه خانوارها به ۷۶٫۸ درصد رسید. تورم نقطه‌به‌نقطه، یعنی افزایش شاخص قیمت نسبت به مهر سال قبل، ۸۸٫۷ درصد بود. این نرخ‌ها دو بازه متفاوت را اندازه می‌گیرند. خانوارهای کم‌درآمد، بسته به سهم اجاره و خوراک در بودجه‌شان، می‌توانند افزایش هزینه‌ای متفاوت از میانگین کشوری تجربه کنند. به همین دلیل، سنجش فاصله مزد با خط فقر به برآوردی نیاز دارد که شهر، اندازه خانوار و زمان محاسبه آن مشخص باشد.

جایگاه آبان ۹۸ در اعتراضات سراسری بعدی

اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ و اعتراضات دی ۱۴۰۴، هر یک در شرایط و با زمینه‌های متفاوتی شکل گرفتند. پیوند آن‌ها با آبان ۹۸ را می‌توان در گسترش سریع اعتراض در چندین شهر، طرح مطالبات سیاسی و تداوم دادخواهی دید. آبان نشان داد که یک تصمیم اقتصادی چگونه می‌تواند نارضایتی انباشته از شیوه حکمرانی را به خیابان بیاورد. سال‌های بعد نیز نشان دادند که سرکوب تجمع‌ها، مطالبات خانواده‌ها و فشارهای اقتصادی زمینه‌ساز اعتراض را برطرف نمی‌کند.

کشته‌شدن علی خامنه‌ای در اسفند ۱۴۰۴ و انتقال رهبری، شرایط رأس قدرت را تغییر داد. جایگاه نهادهای امنیتی در تصمیم‌گیری و نحوه مواجهه حاکمیت با مطالبات اقتصادی و سیاسی، در ارزیابی پیامد این تغییر اهمیت دارد. پرسش در هفتمین سالگرد آبان ۹۸ این است که حاکمیت در برابر فشار معیشتی، محدودیت آزادی تجمع و مطالبه پاسخ‌گویی درباره سرکوب‌های گذشته چه خواهد کرد.

بررسی حقوقی سرکوب آبان ۹۸ بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم به‌دلیل محدودکردن آزادی تجمع و حقوق متهمان همواره مورد انتقاد بوده‌اند. سنجش عملکرد مأموران و دستگاه قضایی بر پایه همین قوانین، موارد رعایت‌نشدن تضمین‌های داخلی را روشن می‌کند.

ابهامات حقوقی پرونده
مرجع صدور دستور شلیک و شرایط اخذ اظهارات بازداشت‌شدگان باید در رسیدگی‌های مستقل روشن شود.

مواد قانونی مرتبط
اصل ۲۷ قانون اساسی، حق تجمع بدون حمل سلاح را با قیود مقرر به رسمیت می‌شناسد. اصول ۳۵ و ۳۸ نیز حق انتخاب وکیل در دادگاه و منع شکنجه برای گرفتن اقرار را مقرر می‌کنند.

جمع‌بندی حقوقی
بررسی رعایت این مقررات مستلزم دسترسی به اسناد عملیاتی، مدارک پزشکی و پرونده‌های بازجویی است.

بررسی اعتراضات سراسری آبان ۹۸ از منظر حقوق بشر

حق حیات، منع شکنجه، دادرسی عادلانه و حق تجمع مسالمت‌آمیز در مواد ۶، ۷، ۱۴ و ۲۱ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی به رسمیت شناخته شده‌اند. کشته‌شدن شهروندان بر اثر شلیک مأموران، حاکمیت را به تحقیق مستقل و مؤثر درباره شرایط مرگ و مسئولیت مأموران و فرماندهان مکلف می‌کند. خانواده‌ها حق دارند بدون تهدید و بازداشت، شهادت و مدارک خود را ارائه دهند و از نتیجه تحقیقات باخبر شوند. در پرونده‌های منتهی به حکم مرگ نیز بررسی گزارش‌های شکنجه و کنارگذاشتن اقرار اجباری از الزامات دادرسی عادلانه است.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک

خروج از نسخه موبایل