شش سال پس از جان‌باختن علیرضا شیرمحمدعلی در زندان تهران بزرگ، ابعاد این پرونده همچنان به عنوان یکی از بحث‌برانگیزترین نمونه‌های نقض حقوق زندانیان سیاسی مطرح است. هشدارهای مکرر او درباره خطر جانی، نقض اصل تفکیک جرائم، قطع ارتباطات بند پیش از حمله و بی‌توجهی مسئولان زندان، پرسش‌های جدی درباره نقش نهادهای مسئول در این واقعه ایجاد کرده است
کانون حقوق بشر ایران، جمعه ۲۲خردادماه ۱۴۰۵ – خردادماه یادآور یکی از تلخ‌ترین رویدادهای تاریخ زندان‌های ایران است؛ سالگرد جان‌باختن علیرضا شیرمحمدعلی، زندانی سیاسی ۲۱ ساله‌ای که پس از بازداشت به دلیل فعالیت در فضای مجازی و محکومیت به حبس، در زندان تهران بزرگ (فشافویه) با ضربات چاقو جان خود را از دست داد. بسیاری از فعالان حقوق بشر و زندانیان سیاسی سابق، مرگ او را نه یک درگیری عادی میان زندانیان، بلکه نتیجه مجموعه‌ای از تصمیمات و زمینه‌سازی‌هایی می‌دانند که از مدت‌ها پیش نسبت به پیامدهای آن هشدار داده شده بود.
علیرضا شیرمحمدعلی چگونه بازداشت و محکوم شد؟
علیرضا شیرمحمدعلی، جوانی ۲۱ ساله از اهالی نازی‌آباد تهران، در ۲۴ تیرماه ۱۳۹۷ به دلیل فعالیت در فضای مجازی بازداشت شد. او پس از ۳۶ روز نگهداری در سلول انفرادی به زندان تهران بزرگ منتقل شد.
در ادامه، دادگاه او را با اتهام‌هایی از جمله «توهین به مقدسات»، «توهین به بنیان‌گذار نظام» و «تبلیغ علیه نظام» به هشت سال حبس محکوم کرد؛ حکمی که زندگی این جوان و خانواده‌اش را به طور کامل دگرگون ساخت.
علیرضا تنها نان‌آور خانواده خود بود و بازداشت و زندانی شدن او، خانواده‌اش را با مشکلات معیشتی و اجتماعی متعددی روبه‌رو کرد.
حقیقت پشت اتهام «توهین به مقدسات» چه بود؟
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی نمونه‌ای از پرونده‌هایی است که در آن مفاهیم مذهبی در چارچوب اتهامات امنیتی به کار گرفته شده‌اند. منتقدان این نوع پرونده‌ها معتقدند که در عمل، اتهام «توهین به مقدسات» در بسیاری از موارد نه به باورهای دینی مردم، بلکه به انتقاد از چهره‌ها و نمادهای سیاسی حاکمیت مرتبط می‌شود.
در پرونده علیرضا نیز محور اصلی اتهامات مطرح‌شده، انتقادها و مطالب منتشرشده در فضای مجازی بود. به همین دلیل بسیاری از ناظران حقوقی معتقدند که چنین اتهاماتی عملاً به ابزاری برای محدود کردن آزادی بیان و سرکوب صداهای منتقد تبدیل شده‌اند.
چرا علیرضا شیرمحمدعلی نسبت به جان خود هشدار داده بود؟
ماه‌ها پیش از کشته شدن، علیرضا شیرمحمدعلی به همراه برزان محمدی بارها نسبت به وضعیت زندان تهران بزرگ هشدار داده بود.
آن دو در اعتراض به شرایط نامناسب زندان، فقدان امنیت جانی، وضعیت بهداشتی نامطلوب و نگهداری زندانیان سیاسی در کنار زندانیان جرایم خشن دست به اعتصاب غذا زدند. اعتصاب غذای آنان از اسفندماه ۱۳۹۷ آغاز شد و پس از وعده‌های مسئولان برای رسیدگی به مطالباتشان پایان یافت.
در نامه‌ای که این دو زندانی سیاسی در فروردین ۱۳۹۸ منتشر کردند، صراحتاً نسبت به خطرات موجود در زندان هشدار داده شده بود. آنها اعلام کرده بودند که زندان تهران بزرگ فاقد حداقل استانداردهای لازم برای نگهداری زندانیان است و جان زندانیان در معرض خطر قرار دارد.
در روز قتل علیرضا شیرمحمدعلی چه اتفاقی رخ داد؟
روز ۲۰ خرداد ۱۳۹۸، دو زندانی دارای سابقه جرایم خشن وارد درگیری با علیرضا شیرمحمدعلی و برزان محمدی شدند. در جریان این حمله، علیرضا هدف ضربات متعدد چاقو قرار گرفت و به شدت مجروح شد.
گزارش‌های منتشرشده حاکی از آن است که تلفن بند پیش از حادثه از دسترس خارج شده بود و هنگام وقوع حمله نیز مأموران در محل حضور نداشتند. همچنین برخی منابع از هشدارهای قبلی زندانیان درباره احتمال وقوع چنین حادثه‌ای خبر داده‌اند.
علیرضا پس از انتقال به بیمارستان فیروزآبادی بر اثر شدت جراحات جان باخت و به یکی از شناخته‌شده‌ترین قربانیان خشونت در زندان‌های ایران تبدیل شد.
آیا نقض اصل تفکیک جرائم در این پرونده نقش داشت؟
یکی از مهم‌ترین محورهای این پرونده، نقض اصل تفکیک جرائم است. بر اساس آیین‌نامه سازمان زندان‌ها، زندانیان سیاسی و عقیدتی نباید در کنار محکومان جرایم خشن، قتل، قاچاق سازمان‌یافته و جرایم خطرناک نگهداری شوند.
با این حال، علیرضا شیرمحمدعلی و بسیاری دیگر از زندانیان سیاسی در زندان تهران بزرگ در کنار زندانیان جرایم عادی و خطرناک نگهداری می‌شدند. خود او نیز بارها نسبت به این موضوع اعتراض کرده و آن را تهدیدی جدی برای امنیت جانی زندانیان سیاسی دانسته بود.
وقوع حادثه‌ای که به کشته شدن او انجامید، باعث شد موضوع تفکیک جرائم بار دیگر به یکی از محورهای اصلی انتقاد از وضعیت زندان‌ها تبدیل شود.
بررسی حقوقی پرونده بر اساس قوانین داخلی
ابهامات حقوقی پرونده
نخستین ابهام، بی‌توجهی مسئولان زندان به هشدارهای مکرر علیرضا شیرمحمدعلی و سایر زندانیان سیاسی درباره خطرات ناشی از نگهداری در کنار زندانیان جرایم خشن است. همچنین علت قطع ارتباطات بند و عدم حضور به‌موقع مأموران در زمان وقوع حمله همچنان از جمله پرسش‌های بی‌پاسخ این پرونده محسوب می‌شود.
مواد قانونی مرتبط
بر اساس آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها، اصل تفکیک و طبقه‌بندی زندانیان باید رعایت شود و زندانیان بر اساس نوع جرم، سابقه کیفری و وضعیت پرونده از یکدیگر جدا نگهداری شوند.
همچنین مطابق اصول ۲۲ و ۳۹ قانون اساسی، جان، حیثیت و امنیت افراد تحت حمایت قانون قرار دارد و هیچ مقام یا نهادی مجاز به ایجاد شرایطی نیست که امنیت جانی افراد سلب شود.
از سوی دیگر، مسئولیت حفظ جان زندانیان بر عهده سازمان زندان‌ها و مقامات مسئول است و هرگونه قصور در این زمینه می‌تواند موجب مسئولیت قانونی شود.
موارد احتمالی نقض قانون
عدم رعایت اصل تفکیک جرائم و نگهداری زندانی سیاسی در کنار محکومان جرایم خطرناک.
بی‌توجهی به هشدارهای رسمی زندانیان درباره خطرات امنیتی.
قصور احتمالی در تأمین امنیت جانی زندانیان.
عدم رسیدگی مؤثر به درخواست انتقال زندانیان سیاسی به محل نگهداری مناسب‌تر.
نقض تکلیف قانونی مسئولان زندان در حفاظت از جان افراد تحت بازداشت.
گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
متن کامل اعلامیه جهانی حقوق بشر - فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات - جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- اولین ویدئوی ۳ بعدی بند ۲۰۹ زندان اوین؛ قسمت اول: ساختمان و ساختار بندها
- پرونده شهرک اکباتان؛ صدور حکم اعدام برای چهار متهم در دادگاه انقلاب تهران
حذف مخالفان؛ نگرانی مستمر درباره امنیت زندانیان سیاسی
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی تنها یک پرونده جنایی درون زندان تلقی نمی‌شود، بلکه در حافظه بسیاری از فعالان حقوق بشر به نمادی از آسیب‌پذیری زندانیان سیاسی در برابر خشونت و نبود حمایت مؤثر تبدیل شده است.
مرگ او این نگرانی را برجسته کرد که بی‌توجهی به امنیت زندانیان سیاسی، عدم رعایت قوانین موجود و فراهم شدن زمینه فعالیت عناصر خشونت‌طلب در زندان‌ها می‌تواند به پیامدهای جبران‌ناپذیری منجر شود.
نقض حقوق بشر؛ از بازداشت عقیدتی تا محرومیت از امنیت جانی
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی مجموعه‌ای از نگرانی‌های جدی حقوق بشری را در بر می‌گیرد؛ از بازداشت به دلیل فعالیت‌های مسالمت‌آمیز در فضای مجازی گرفته تا محرومیت از امنیت جانی در دوران حبس.
مواد نقض‌شده
ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق حیات و امنیت شخصی. مسئولان موظف به حفاظت از جان زندانیان هستند.
ماده ۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر: منع بازداشت و مجازات خودسرانه به دلیل ابراز عقیده و فعالیت‌های مسالمت‌آمیز.
ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق آزادی بیان و ابراز عقیده بدون ترس از مجازات.
ماده ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی: الزام به رفتار انسانی با افراد محروم از آزادی و تأمین امنیت آنان.
قواعد نلسون ماندلا، قواعد ۱۱ و ۹۳: ضرورت تفکیک زندانیان بر اساس نوع جرم و تأمین امنیت زندانیان در برابر خشونت و خطرات داخلی.
پرونده علیرضا شیرمحمدعلی همچنان یکی از مهم‌ترین نمونه‌های مطرح‌شده درباره مسئولیت مقامات در حفظ جان زندانیان و ضرورت رعایت حقوق بنیادین افراد در دوران بازداشت و حبس به شمار می‌رود.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post