زندان عادل‌آباد شیراز؛ عکس، مشخصات، شرایط و موقعیت مکانی

بررسی ساختار بندها، شرایط نگهداری زندانیان سیاسی، وضعیت بحرانی بند زنان، کمبود غذا، محدودیت‌های درمانی و تفاوت امکانات در یکی از بزرگ‌ترین زندان‌های جنوب ایران

کانون حقوق بشر ایران، سه‌شنبه ۳۱ شهریورماه ۱۴۰۵ – زندان عادل‌آباد شیراز که نام رسمی آن «زندان مرکزی شیراز» است، یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین مراکز نگهداری زندانیان در استان فارس به شمار می‌رود. این زندان علاوه بر متهمان و محکومان جرائم عمومی، طی دهه‌های گذشته محل نگهداری زندانیان سیاسی، عقیدتی، امنیتی، معترضان و شماری از محکومان به اعدام بوده است.

اطلاعات منتشرشده درباره این زندان، تصویری از مجموعه‌ای قدیمی، پرتراکم و چندلایه ارائه می‌دهد که در آن بندهای عمومی، امنیتی، تنبیهی و بخش زنان در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند. افزایش شمار زندانیان، کمبود غذا، محدودیت دسترسی به خدمات درمانی، گرانی اقلام فروشگاه، انتقال معترضان به بندهای فاقد ظرفیت و نگهداری زندانیان با اتهامات متفاوت در یک فضای مشترک، از مهم‌ترین مشکلات گزارش‌شده در زندان عادل‌آباد شیراز است.

وضعیت این زندان پس از بازداشت‌های گسترده اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نیز وارد مرحله تازه‌ای شد. انتقال گروهی بازداشت‌شدگان به بند زنان و دیگر بخش‌های زندان، بر تراکم جمعیت افزود و کمبود تخت، غذا، حمام، سرویس بهداشتی و امکان تماس با خانواده را تشدید کرد.

آنچه در این گزارش می‌خوانید

• تاریخچه و موقعیت زندان عادل‌آباد شیراز
• ساختار کلی و تقسیم‌بندی بندهای زندان
• تراکم جمعیت و استفاده چندبرابری از ظرفیت اتاق‌ها
• شرایط بند ۱۴ و وضعیت زندانیان سیاسی
• کمبود غذا و گرانی فروشگاه زندان
• وضعیت بحرانی بند زنان پس از بازداشت‌های گسترده
• محدودیت تماس و ملاقات با خانواده‌ها
• مشکلات بهداری و تأخیر در درمان زندانیان
• تفاوت امکانات میان بندهای مختلف
• سابقه بندهای تنبیهی عبرت و ارشاد
• فشارهای روحی و فضای امنیتی زندان

باکس اطلاعاتی زندان عادل‌آباد شیراز

زندانی قدیمی که در بافت شهری شیراز قرار گرفت

زندان عادل‌آباد در دهه ۱۳۵۰ و در منطقه‌ای ساخته شد که در آن زمان خارج از محدوده مسکونی شیراز قرار داشت. توسعه شهر و گسترش مناطق جنوبی باعث شد این مجموعه به‌تدریج در داخل بافت شهری قرار گیرد. اکنون ساختمان‌های زندان و بازداشتگاه مرکزی در نزدیکی مناطق مسکونی و مسیرهای پرتردد جنوب شیراز واقع شده‌اند.

بیش از نیم قرن از زمان احداث این زندان می‌گذرد. در این مدت، بخش‌ها و ساختمان‌های جدیدی به مجموعه اولیه افزوده شده، اما توسعه فیزیکی زندان نتوانسته با افزایش مستمر شمار زندانیان هماهنگ شود. فرسودگی ساختمان‌ها، تقسیم بندهای قدیمی، اضافه‌شدن واحدهای امنیتی و استفاده چندبرابری از ظرفیت اتاق‌ها، عادل‌آباد را به مجموعه‌ای پیچیده و پرتراکم تبدیل کرده است.

بازداشتگاه مرکزی و زندان مرکزی در ساختمان‌هایی جداگانه اما نزدیک به یکدیگر قرار دارند. متهمان تازه‌بازداشت‌شده ممکن است ابتدا به بازداشتگاه منتقل شوند و پس از طی مراحل اولیه پرونده یا صدور قرار قضایی، به بندهای زندان مرکزی انتقال یابند.

ساختار زندان عادل‌آباد شیراز و تقسیم‌بندی بندها

بر اساس اطلاعات موجود، زندان عادل‌آباد شیراز حدود ۱۴ بند دارد. زندانیان با توجه به نوع پرونده، میزان محکومیت، وضعیت قضایی، جنسیت و تصمیم مسئولان زندان در بخش‌های مختلف نگهداری می‌شوند؛ بااین‌حال اطلاعات منتشرشده نشان می‌دهد این تقسیم‌بندی همواره منظم و ثابت نیست.

بندهای ۱۰ و ۱۱ که با نام‌های «همت» و «نشاط» نیز شناخته می‌شوند، از جمله بخش‌هایی هستند که زندانیان دارای احکام سنگین در آنها نگهداری شده‌اند. بند ۱۴ به‌عنوان بخش سیاسی و امنیتی شناخته می‌شود و از سال ۱۳۹۵، همزمان با اجرای بخش‌نامه تفکیک زندانیان، به محل نگهداری زندانیان سیاسی و امنیتی تبدیل شد.

این بند با دیوارها و درهای جداگانه از بخش‌های دیگر زندان تفکیک شده است. با وجود این جداسازی فیزیکی، اطلاعات تازه نشان می‌دهد زندانیان سیاسی در داخل همین بند نیز همراه با افرادی با پرونده‌ها و وابستگی‌های کاملاً متفاوت نگهداری شده‌اند.

بخش‌هایی مانند دفتر مدیریت داخلی، دفتر قاضی ناظر، واحد اجرای احکام، بهداری و ورودی بندهای مختلف در مسیر اصلی مجموعه قرار دارند. نحوه دسترسی زندانیان به این قسمت‌ها به بند محل نگهداری، هماهنگی مسئولان و مجوزهای داخلی بستگی دارد.

افزایش جمعیت و تغییر ساختار اولیه زندان

زندان عادل‌آباد در ساختار اولیه خود از چهار بند بزرگ تشکیل شده بود. هر بند سه طبقه و حدود ۲۰ اتاق داشت و ظرفیت اولیه هر بند نزدیک به ۵۰۰ نفر عنوان شده است.

با افزایش شمار زندانیان، بندهای بزرگ به واحدهای کوچک‌تر تقسیم شدند. این تقسیم‌بندی فضای فیزیکی بیشتری ایجاد نکرد، بلکه همان ساختمان‌های موجود را به بخش‌های متعدد تبدیل کرد. در نتیجه، شمار زیادی از زندانیان در محیط‌هایی نگهداری شدند که زیرساخت آب، تهویه، حمام، سرویس بهداشتی و فضای خواب آن برای جمعیتی بسیار کمتر طراحی شده بود.

گزارش‌های مربوط به سال‌های مختلف نشان می‌دهد در برخی دوره‌ها جمعیت زندان چند برابر ظرفیت اولیه بوده است. پیامد مستقیم چنین تراکمی، کمبود تخت و گسترش کف‌خوابی است. در اتاق‌های پرجمعیت، زندانیان ناچار می‌شوند به‌صورت فشرده یا نوبتی استراحت کنند و دسترسی آنان به حمام و سرویس‌های بهداشتی نیز محدودتر می‌شود.

تراکم بالا تنها به کمبود فضای خواب منتهی نمی‌شود. افزایش جمعیت، کیفیت هوا، امکان نظافت، دسترسی به آب گرم، کنترل بیماری‌های واگیردار، توزیع غذا و ظرفیت بهداری را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. امکاناتی که برای چندصد زندانی طراحی شده‌اند، در عمل باید پاسخگوی جمعیتی چندبرابر باشند.

بند ۱۴؛ محل نگهداری زندانیان سیاسی

بر پایه گزارش تیرماه ۱۴۰۵ از وضعیت  بند ۱۴ زندان عادل‌آباد، در آن مقطع ۴۴ زندانی سیاسی در این بند نگهداری می‌شدند. اطلاعات رسیده نشان می‌داد این زندانیان در کنار اعضای گروه داعش اسکان داده شده‌اند؛ وضعیتی که نگرانی‌هایی جدی درباره امنیت زندانیان سیاسی ایجاد کرده است.

بند ۱۴ در ابتدا با هدف جداسازی زندانیان سیاسی و امنیتی از زندانیان جرائم عمومی ایجاد شد، اما ترکیب کنونی جمعیت این بند نشان می‌دهد جداسازی فیزیکی آن لزوماً به تفکیک زندانیان با پرونده‌ها و شرایط متفاوت منجر نشده است.

زندانیان سیاسی در این بند علاوه بر نگرانی‌های امنیتی، با کمبود غذا، کیفیت پایین تغذیه، گرانی فروشگاه و فشارهای روحی روبه‌رو هستند. فضای حاکم بر بند نیز با اضطراب ناشی از تصمیم‌های ناگهانی، انتقال زندانیان، محدودیت‌های داخلی و نگرانی درباره اجرای احکام توصیف شده است.

نبود مسیر روشن برای پیگیری شکایت‌ها و درخواست‌های زندانیان، این فشار را افزایش می‌دهد. بسیاری از تصمیم‌ها درباره تماس، ملاقات، انتقال، درمان یا برخورداری از امکانات در سطح مدیریت زندان و نهادهای قضایی گرفته می‌شود و زندانیان امکان مؤثری برای اعتراض به این تصمیم‌ها ندارند.

جیره غذایی کمتر از جمعیت بندها

یکی از مهم‌ترین مشکلات مطرح‌شده درباره زندان عادل‌آباد شیراز، ناکافی‌بودن غذای توزیعی است. در گزارش بند ۱۴ آمده بود میزان غذای در نظر گرفته‌شده برای حدود ۵۰ زندانی، تنها پاسخگوی نزدیک به ۲۵ نفر است.

این کمبود باعث می‌شود زندانیان بخشی از روز را با گرسنگی سپری کنند یا برای تأمین غذای بیشتر به فروشگاه زندان وابسته شوند. کیفیت غذای توزیعی نیز پایین توصیف شده و برخی زندانیان ناچارند با خرید مواد اولیه، غذای خود را در داخل بند آماده کنند.

وابستگی به فروشگاه، هزینه نگهداری زندانی را به خانواده منتقل می‌کند. قیمت کالاها در فروشگاه زندان بالاتر از بازار گزارش شده و کیفیت شماری از اقلام نیز پایین است. زندانیانی که خانواده‌هایشان توانایی واریز مستمر پول ندارند، بیش از دیگران در معرض کمبود غذا قرار می‌گیرند.

به این ترتیب، توان مالی به یکی از عوامل تعیین‌کننده در کیفیت تغذیه زندانیان تبدیل می‌شود. زندانی دارای منابع مالی می‌تواند بخشی از نیازهای خود را از فروشگاه تأمین کند، اما زندانی کم‌درآمد یا فردی که از حمایت خانواده محروم است، باید به همان جیره محدود زندان بسنده کند.

وضعیت بحرانی بند زنان پس از بازداشت‌های گسترده

شرایط بند زنان زندان عادل‌آباد پس از بازداشت‌های اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ با بحرانی تازه روبه‌رو شد. بر اساس گزارش وضعیت بند زنان زندان عادل‌آباد پس از انتقال بازداشت‌شدگان، بیش از ۱۵۰ زن در اتاقی قرار داده شدند که برای حدود ۳۰ نفر طراحی شده بود.

این رقم به معنای استفاده پنج‌برابری از ظرفیت یک اتاق است. فضای محدود باعث شده بود نفس‌کشیدن دشوار شود و برخی زندانیان به‌صورت دو نفره روی یک تخت بخوابند. بخشی از بازداشت‌شدگان نیز به اتاق‌هایی منتقل شدند که زندانیان محکوم به قتل، جرائم مرتبط با مواد مخدر، سرقت و شماری از نوجوانان در آنها نگهداری می‌شدند.

ورود گروهی بازداشت‌شدگان، نظم داخلی بند را نیز تغییر داد. زنان زندانی با پرونده‌های مالی و دو زندانی سیاسی که پیش‌تر در اتاق سیاسی نگهداری می‌شدند، از محل قبلی خود خارج و به نمازخانه منتقل شدند.

نمازخانه محل اقامت طراحی‌شده برای زندانیان نبود و از حمام و سرویس بهداشتی مستقل برخوردار نبود. زنان منتقل‌شده برای استفاده از این امکانات باید پس از ساعت ۱۱ صبح در صف قرار می‌گرفتند و به اتاق قرنطینه مراجعه می‌کردند. این وضعیت دسترسی روزانه به نظافت و امکانات بهداشتی را دشوار کرده بود.

یک بشقاب غذا برای چهار زن زندانی

کمبود غذا در بند زنان ابعاد شدیدتری داشته است. در گزارش بهمن‌ماه ۱۴۰۴ آمده بود یک بشقاب غذا میان چهار زندانی تقسیم می‌شد. چنین سهمی نمی‌توانست نیاز غذایی روزانه زندانیان را تأمین کند، به‌ویژه برای زنان مجروح، بیمار یا افرادی که پس از بازداشت در شرایط جسمی نامناسب قرار داشتند.

کالاهای فروشگاه بند زنان نیز کم و گران بود. حتی آب معدنی در دسترس زندانیان قرار نداشت و توزیع تره‌بار برای حدود دو ماه متوقف شده بود. نبود میوه و سبزیجات تازه، در کنار حجم اندک غذا، خطر ضعف جسمانی و گسترش بیماری را افزایش می‌دهد.

در شرایط تراکم شدید، کیفیت و مقدار غذا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ضعف سیستم ایمنی، نبود تهویه کافی و استفاده مشترک جمعیت بزرگی از سرویس‌های محدود، زمینه انتقال سریع بیماری‌ها را فراهم می‌کند.

قطع تماس و محدودیت ملاقات با خانواده‌ها

در دوره انتقال بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴، تلفن بند زنان برای حدود دو هفته قطع شد. در این مدت، خانواده‌ها امکان دریافت خبر مستقیم از بازداشت‌شدگان را نداشتند.

ملاقات‌ها نیز تنها در هفته دوم، به‌صورت کابینی و گزینشی انجام شد. ترکیب قطع تلفن و محدودیت ملاقات، خانواده‌ها را در بی‌خبری نگه داشت و فشار روحی زیادی بر زندانیان و نزدیکان آنان وارد کرد.

یکی از موارد ثبت‌شده مربوط به دانش‌آموزی بود که با بدن پر از ساچمه بازداشت و به زندان منتقل شده بود. اطلاعات منتشرشده همچنین نشان می‌داد بخش قابل توجهی از زنان و دختران بازداشت‌شده را دانش‌آموزان تشکیل می‌دادند. نگهداری افراد مجروح در محیطی پرتراکم و فاقد امکانات کافی، نیاز به رسیدگی پزشکی سریع را افزایش می‌داد.

بهداری زندان و صف طولانی دریافت درمان

دسترسی محدود به خدمات پزشکی یکی از مشکلات دیرینه زندان عادل‌آباد شیراز است. ظرفیت بهداری متناسب با افزایش جمعیت زندان توسعه پیدا نکرده و زندانیان برای مراجعه به پزشک یا دریافت دارو گاه چند روز یا چند هفته منتظر می‌مانند.

در اطلاعات منتشرشده از دوره‌های گذشته، سهم مراجعه به بهداری برای یک بند پرجمعیت تنها حدود ۳۰ تا ۴۰ نفر در هفته عنوان شده است. چنین ظرفیتی برای بندی با صدها زندانی کافی نیست و می‌تواند درمان بیماری‌های عفونی، مشکلات دندان، بیماری‌های مزمن و وضعیت‌های اورژانسی را به تأخیر بیندازد.

در یکی از موارد ثبت‌شده، رسیدگی‌نشدن به عفونت دندان یک زندانی باعث وخامت وضعیت جسمی او شد و انتقال به بیمارستان خارج از زندان را ضروری کرد. گزارش‌هایی نیز از مرگ زندانیان پس از تأخیر در درمان منتشر شده است؛ هرچند تعیین علت دقیق هر مورد نیازمند دسترسی به پرونده پزشکی، گواهی فوت و اطلاعات بیمارستانی است.

مشکل درمان تنها به ظرفیت بهداری محدود نیست. انتقال زندانی به بیمارستان خارج از زندان نیازمند موافقت مسئولان، هماهنگی حفاظتی و تأمین نیروی مراقب است. این مراحل اداری می‌تواند در وضعیت‌های اضطراری موجب از‌دست‌رفتن زمان حیاتی شود.

تفاوت امکانات میان بندهای زندان

شرایط همه بندهای زندان عادل‌آباد یکسان نیست. اطلاعات منتشرشده از تفاوت آشکار میان بخش‌های عمومی، امنیتی، تنبیهی و بندهایی با امکانات بیشتر حکایت دارد.

بخشی موسوم به «بند سبز بزرگسال» با ظرفیت تقریبی ۴۰۰ نفر، در مقایسه با برخی بندهای عمومی امکانات بیشتری داشته است. شماری از زندانیان این بخش را «بند مرفهین» نامیده‌اند؛ عنوانی که نشان‌دهنده نقش توان مالی و موقعیت افراد در دسترسی به امکانات بهتر است.

«اندرزگاه قرآن» نیز با جمعیت کمتر، از جمله بخش‌هایی معرفی شده که شرایط آن نسبت به بندهای شلوغ عمومی مناسب‌تر بوده است. جمعیت کمتر به معنای دسترسی آسان‌تر به تخت، حمام، سرویس بهداشتی و فضای عمومی است.

در مقابل، زندانیان بندهای پرجمعیت یا افراد فاقد منابع مالی با کمبود فضای خواب، غذای ناکافی و وابستگی به فروشگاه گران زندان مواجه‌اند. این تفاوت‌ها باعث می‌شود شرایط تحمل حبس برای زندانیان، نه‌فقط بر اساس نوع محکومیت، بلکه بر پایه بند محل نگهداری و توان مالی آنان تعیین شود.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

• لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا ‌کنون
• فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
• آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
• آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
• جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
• مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
• حمیدرضا کریمی؛ دفاع از اعدام رضا رسایی تا تهدید معترضان کرمانشاه
• اسامی ۸۷ مقام مرتبط با جنایت علیه بشریت در گزارش عفو بین‌الملل

بند عبرت و ارشاد؛ پیشینه محدودیت‌های تنبیهی

یکی از بخش‌های شناخته‌شده زندان عادل‌آباد، بند «عبرت» یا «ارشاد» است که در گزارش‌های پیشین به‌عنوان محل تنبیه زندانیان معرفی شده است.

زندانیانی که به این بخش منتقل می‌شدند، با محدودیت تماس تلفنی، ملاقات خانوادگی، هواخوری و دسترسی به امکانات روزانه روبه‌رو بودند. محدودیت آب آشامیدنی، امکانات بهداشتی، وسایل سرمایشی و گرمایشی و خدمات پزشکی نیز درباره این بند ثبت شده است.

اگرچه بخش مهمی از اطلاعات مربوط به عبرت و ارشاد به سال‌های گذشته بازمی‌گردد، سابقه وجود چنین بخشی تصویری از شیوه استفاده از محرومیت‌های روزمره به‌عنوان ابزار تنبیه ارائه می‌دهد. انتقال به بند تنبیهی می‌تواند زندانی را از ارتباط با دیگران و امکان اطلاع‌رسانی درباره وضعیت خود محروم کند.

مدیریت زندان و گسترش فشارهای روحی

روح‌الله رضایی دانا از خرداد ۱۳۹۹ به‌عنوان رئیس زندان عادل‌آباد معرفی شده است. در گزارش‌های اخیر از میرحاجی به‌عنوان دادستان و از مسئولان اجرای احکام نیز در ارتباط با تصمیم‌های اثرگذار بر وضعیت زندانیان نام برده شده است.

زندانیان با فضایی مواجه‌اند که در آن تصمیم‌های مربوط به انتقال، محدودیت تماس، ملاقات، اجرای حکم و استفاده از امکانات می‌تواند بدون اطلاع قبلی اتخاذ شود. این بی‌ثباتی، به‌ویژه برای محکومان به اعدام و زندانیان سیاسی، فشار روانی مستمری ایجاد می‌کند.

کمبود غذا، نگرانی از انتقال به بندهای نامتناسب، محدودیت ارتباط با خانواده و دشواری دسترسی به درمان، تنها مشکلات جداگانه نیستند. قرارگرفتن این عوامل در کنار یکدیگر، زندگی روزمره در زندان عادل‌آباد شیراز را به چرخه‌ای از اضطراب، محرومیت و انتظار تبدیل کرده است.

زندان عادل‌آباد؛ مجموعه‌ای نیازمند شفافیت

ترکیب اطلاعات مربوط به ساختار زندان، بند ۱۴، بند زنان، بهداری، فروشگاه و بخش‌های تنبیهی نشان می‌دهد مشکلات زندان عادل‌آباد به یک بند یا یک دوره محدود نیست. فرسودگی ساختمان، افزایش جمعیت و توسعه‌نیافتن خدمات متناسب با آن، زمینه شکل‌گیری بسیاری از بحران‌های کنونی را فراهم کرده است.

انتشار آمار دقیق شمار زندانیان، ظرفیت واقعی هر بند، تعداد تخت‌ها، وضعیت تغذیه، بودجه بهداری، شمار پزشکان و موارد انتقال به بیمارستان می‌تواند تصویر روشن‌تری از شرایط این مجموعه ارائه دهد. همچنین لازم است وضعیت زندانیان سیاسی، زنان، نوجوانان، مجروحان و بیماران به‌صورت جداگانه بررسی شود.

گزارش‌های منتشرشده از زندان عادل‌آباد شیراز نشان می‌دهد افزایش جمعیت بدون توسعه امکانات، زندگی زندانیان را مستقیماً تحت تأثیر قرار داده است. تراکم شدید، کمبود غذا، دسترسی محدود به درمان، گرانی فروشگاه و قطع ارتباط با خانواده، در کنار تفاوت امکانات میان بندها، مهم‌ترین محورهایی هستند که همچنان درباره این زندان مطرح‌اند.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک