اعتراضات سراسری؛ افشای شکنجه با «اعدام مصنوعی» در بازداشتگاه‌های مخفی و نگرانی از سرنوشت بازداشت‌شدگان

روایت یکی از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ از شکنجه‌های شدید جسمی و روانی، اجرای مکرر «اعدام مصنوعی» و تلاش برای اخذ اعترافات اجباری، بار دیگر توجه‌ها را به وضعیت بازداشتگاه‌های مخفی و غیررسمی جلب کرده است. نهادهای حقوق بشری خواستار تحقیق مستقل درباره این گزارش‌ها و پاسخگویی مسئولان شده‌اند

کانون حقوق بشر ایران، شنبه ۶ تیرماه ۱۴۰۵ – همزمان با انتشار روایت‌های تازه از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴، یکی از جوانانی که در جریان اعتراضات در همدان بازداشت شده، در گزارشی که برای کانون حقوق بشر ایران ارسال کرده، از اعمال شکنجه‌های شدید، اجرای مکرر «اعدام مصنوعی» و تلاش برای وادار کردن بازداشت‌شدگان به اعترافات اجباری خبر داده است. این روایت، نگرانی‌ها درباره آنچه در بازداشتگاه‌های غیررسمی و خارج از نظارت عمومی بر بازداشت‌شدگان می‌گذرد را افزایش داده و بار دیگر موضوع ممنوعیت مطلق شکنجه را در کانون توجه قرار داده است.

بازداشت‌شده اعتراضات سراسری چه روایتی از دوران بازداشت خود ارائه کرده است؟

این جوان که در اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ در همدان بازداشت شده است، می‌گوید پس از دستگیری همراه با تعدادی دیگر از بازداشت‌شدگان به مکانی منتقل شد که محل دقیق آن برای آنان مشخص نبود و تاکنون نیز معلوم نیست این بازداشتگاه تحت اختیار کدام نهاد اداره می‌شده است.

او در گزارش خود نوشته است که بازداشت‌شدگان به طور مداوم مورد ضرب‌وشتم و شکنجه قرار می‌گرفتند و از حداقل امکانات اولیه زندگی، از جمله غذای مناسب، بهداشت و شرایط انسانی نگهداری محروم بودند. به گفته وی، شدت فشارهای جسمی و روانی به اندازه‌ای بود که بسیاری از افراد برای پایان دادن به شکنجه‌ها حاضر می‌شدند هر مطلبی را که بازجویان می‌خواستند علیه خود بیان کنند.

اعدام مصنوعی چگونه به ابزاری برای شکنجه بازداشت‌شدگان تبدیل شده بود؟

بخش تکان‌دهنده این روایت به آنچه در حقوق بین‌الملل «اعدام مصنوعی» یا Mock Execution نامیده می‌شود، مربوط است.

این بازداشت‌شده می‌گوید مأموران هر روز حدود ساعت چهار بامداد گروهی از زندانیان را به محوطه‌ای منتقل می‌کردند که چندین چوبه دار در آن برپا شده بود. آنان با تهدید و تمسخر، این تصور را ایجاد می‌کردند که زمان اجرای حکم اعدام فرا رسیده است.

او می‌نویسد:

«طناب را دور گردن ما می‌انداختند و می‌گفتند “می‌خواهید رژیم را عوض کنید؟” سپس چند ثانیه ما را از زمین بلند می‌کردند و دوباره پایین می‌آوردند.»

کارشناسان حقوق بشر تأکید می‌کنند که اعدام مصنوعی از شدیدترین اشکال شکنجه روانی محسوب می‌شود، زیرا فرد را در شرایطی قرار می‌دهد که یقین می‌کند در آستانه مرگ قرار گرفته است. آثار این نوع شکنجه می‌تواند سال‌ها باقی بماند و موجب آسیب‌های جدی روانی، اضطراب مزمن، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه شود.

هدف از اعمال این شکنجه‌ها چه بوده است؟

بر اساس روایت این بازداشت‌شده، هدف اصلی شکنجه‌ها شکستن مقاومت معترضان و گرفتن اعترافاتی بوده که بعدها بتوان از آن‌ها در روند قضایی و دادگاه‌ها استفاده کرد.

در سال‌های گذشته نیز گزارش‌های متعددی از سوی نهادهای حقوق بشری درباره اخذ اعترافات اجباری از بازداشت‌شدگان اعتراضات منتشر شده است. حقوقدانان تأکید می‌کنند که هرگونه اقرار یا اعترافی که تحت شکنجه، تهدید یا فشار روانی اخذ شود، فاقد اعتبار حقوقی است و نباید مبنای صدور حکم قرار گیرد.

چرا بازداشتگاه‌های غیررسمی همچنان محل نگرانی هستند؟

روایت این جوان بار دیگر پرسش‌های جدی درباره وضعیت بازداشتگاه‌های غیررسمی و مراکزی ایجاد می‌کند که محل نگهداری بسیاری از بازداشت‌شدگان به طور رسمی اعلام نمی‌شود.

به دلیل نبود دسترسی وکلا، خانواده‌ها و نهادهای مستقل به این مراکز، امکان بررسی مستقل شرایط نگهداری بازداشت‌شدگان بسیار محدود است. همین موضوع موجب شده است که نگرانی‌ها درباره احتمال وقوع شکنجه، رفتارهای غیرانسانی و سایر موارد نقض حقوق بشر افزایش یابد.

نهادهای حقوق بشری بارها خواستار شفاف‌سازی درباره محل نگهداری بازداشت‌شدگان، امکان ملاقات با خانواده، دسترسی به وکیل و انجام تحقیقات مستقل درباره ادعاهای شکنجه شده‌اند.

چرا جامعه جهانی نباید نقض حقوق بشر را در توافق‌های خود نادیده بگیرد؟

تداوم گزارش‌های مربوط به شکنجه، اعترافات اجباری و رفتارهای غیرانسانی علیه بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری، مسئولیت جامعه جهانی را در قبال وضعیت حقوق بشر برجسته‌تر می‌کند. دولت‌هایی که با حاکمیت ایران وارد هرگونه مذاکره، توافق یا همکاری سیاسی و اقتصادی می‌شوند، نباید موضوع حقوق بشر را به حاشیه برانند، بلکه لازم است توقف شکنجه، پایان اجرای احکام اعدام، آزادی زندانیان سیاسی و تضمین دادرسی عادلانه را در صدر مطالبات خود قرار دهند. بی‌توجهی به این موارد و عادی‌سازی روابط بدون مطالبه پاسخگویی درباره نقض‌های جدی حقوق بشر، می‌تواند به تضعیف تلاش‌های بین‌المللی برای حمایت از قربانیان و کاهش فشار برای رعایت تعهدات حقوق بشری بینجامد.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

بررسی حقوق پرونده بر اساس قوانین داخلی

ابهامات حقوقی پرونده

در این پرونده، ابهام‌های متعددی درباره قانونی بودن محل نگهداری بازداشت‌شدگان، نحوه بازجویی، رعایت حقوق متهمان، دسترسی آنان به وکیل و استفاده احتمالی از اعترافات اخذشده تحت فشار وجود دارد.

مواد قانونی مرتبط

اصل ۳۲ قانون اساسی

بازداشت افراد باید مطابق قانون، همراه با تفهیم فوری اتهام و رعایت تشریفات قانونی انجام شود.

اصل ۳۸ قانون اساسی

هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است و اقرار حاصل از اجبار هیچ اعتبار قانونی ندارد.

اصل ۳۹ قانون اساسی

هتک حرمت و رفتار تحقیرآمیز نسبت به بازداشت‌شدگان ممنوع است.

قانون آیین دادرسی کیفری

حق دسترسی متهم به وکیل و رعایت حقوق دفاعی را تضمین می‌کند.

موارد نقض قانون

اعمال شکنجه جسمی و روانی علیه بازداشت‌شدگان

استفاده از اعترافات اخذشده تحت شکنجه

نگهداری افراد در بازداشتگاه‌های نامعلوم یا خارج از نظارت عمومی

محرومیت از دسترسی به وکیل و خانواده

نقض تشریفات قانونی بازداشت و بازجویی

چرا این پرونده می‌تواند مصداق نقض حقوق بشر باشد؟

در صورت صحت روایت‌های منتشرشده، اقدامات توصیف‌شده با اصول بنیادین حقوق بشر و ممنوعیت مطلق شکنجه در تعارض قرار می‌گیرد. اعدام مصنوعی، تهدید به مرگ، ضرب‌وشتم و اجبار به اعتراف، از جمله رفتارهایی هستند که در اسناد بین‌المللی به عنوان مصادیق شکنجه و رفتار غیرانسانی شناخته می‌شوند.