زندان نیشابور؛ ۷۰۰ زندانی در ساختمان فرسوده، کف‌خوابی و بحران غذا و بهداشت

زندان نیشابور؛ ۷۰۰ زندانی در ساختمان فرسوده، کف‌خوابی و بحران غذا و بهداشت

زندان نیشابور؛ ۷۰۰ زندانی در ساختمان فرسوده، کف‌خوابی و بحران غذا و بهداشت

زندان نیشابور با ۱۴ اتاق، تخت‌های چهارطبقه، شیوع شپش، غذای ناکافی، فروشگاه گران و نبود تفکیک جرائم، صدها زندانی را در شرایطی دشوار نگهداری می‌کند

کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۳۰ شهریورماه ۱۴۰۵ – زندان نیشابور ساختمانی قدیمی و دوطبقه با تنها ۱۴ اتاق است که حدود ۷۰۰ زندانی را در خود جای داده است. تراکم جمعیت، کف‌خوابی، تخت‌های چهارطبقه، هواخوری کوچک، غذای ناکافی، کمبود وسایل بهداشتی، شیوع شپش، گرانی فروشگاه و تبعیض در ملاقات و مرخصی، بخشی از مشکلات جاری این زندان را تشکیل می‌دهد.

اطلاعات رسیده از زندان نیشابور نشان می‌دهد اصل تفکیک جرائم به‌طور مؤثر اجرا نمی‌شود و زندانیان دارای محکومیت‌های متفاوت در کنار یکدیگر نگهداری می‌شوند. زندانیان سیاسی و امنیتی نیز در بخش محدود مربوط به زندانیان مالی و نوجوانان قرار می‌گیرند و با فشار و سختگیری بیشتری مواجه هستند.

مشکلات این زندان تنها به وضعیت فیزیکی بندها محدود نیست. رسیدگی کند به پرونده‌ها، پاسخ‌ندادن مددکاری و مدیریت به درخواست‌ها، محرومیت برخی زندانیان از انتقال به بند باز، برخورد با معترضان، تبعیض در اعطای مرخصی و استفاده از نیروی وکیل‌بندها برای کنترل زندانیان، مجموعه‌ای از فشارهای روزمره را ایجاد کرده است.

آنچه در این گزارش می‌خوانید

باکس اطلاعاتی زندان نیشابور

عنواناطلاعات
نام زندانزندان نیشابور
ساختار ساختمانقدیمی و دوطبقه
شمار اتاق‌ها۱۴ اتاق
جمعیت تقریبیحدود ۷۰۰ زندانی
وضعیت تخت‌هاتخت‌های سه و چهارطبقه
شمار کف‌خواب‌هادر برخی اتاق‌ها حدود ۶ تا ۱۰ نفر
مساحت تقریبی هواخوریحدود ۵۰۰ مترمربع برای ۷۰۰ زندانی
اتاق دارالقرآناتاق شماره ۷؛ شرکت اجباری در برنامه‌های مذهبی
محل استقرار وکیل‌بندهااتاق شماره ۸
اتاق‌های مشاورهاتاق‌های شماره ۱۱، ۱۲ و ۱۳
تفکیک جرائمبه‌طور مؤثر اجرا نمی‌شود
محل زندانیان سیاسی و امنیتیبخش محدود مربوط به زندانیان مالی و نوجوانان
مهم‌ترین مشکل بهداشتیشیوع شپش و بی‌اثر بودن سم‌پاشی
سهم پتودو پتو برای هر زندانی
سهم هفتگی چایحدود سه قاشق غذاخوری
سهم روزانه قندهفت حبه
میوه، لبنیات و سبزیجاتدر سال جاری از جیره حذف شده است
قیمت کالاهای فروشگاهحدود ۳۰ درصد گران‌تر از بیرون

ساختمانی فرسوده با تنها ۱۴ اتاق

ساختمان زندان نیشابور بسیار قدیمی و شامل دو طبقه است. این مجموعه در مجموع ۱۴ اتاق دارد و سرویس‌های بهداشتی و حمام‌های طبقه بالا و پایین از یکدیگر جدا شده‌اند. بیشتر اتاق‌ها تنها با شماره مشخص می‌شوند، اما برخی از آنها کاربری متفاوتی دارند.

اتاق شماره ۷ با عنوان «دارالقرآن» شناخته می‌شود. زندانیان مستقر در این اتاق ملزم به اقامه نماز و شرکت در مراسم، دعاها و کلاس‌های تعیین‌شده هستند. اجباری‌کردن شرکت در برنامه‌های مذهبی، حق انتخاب و آزادی عقیده زندانیان را نادیده می‌گیرد.

اتاق شماره ۸ محل استقرار وکیل‌بندها و خدمه است. وکیل‌بندهای این زندان از میان زندانیان محکوم به جرائم مرتبط با مواد مخدر انتخاب شده‌اند. برخورد آنان با دیگر زندانیان بسیار سختگیرانه است و مواردی از ضرب‌وشتم زندانیان توسط این افراد وجود دارد.

اتاق‌های شماره ۱۱، ۱۲ و ۱۳ نیز با عنوان «مشاوره» شناخته می‌شوند. با وجود این تقسیم‌بندی، ساختار محدود زندان و تعداد بالای زندانیان امکان طبقه‌بندی مناسب و استفاده عادلانه از فضا را از بین برده است.

حدود ۷۰۰ زندانی، تخت‌های چهارطبقه و کف‌خوابی

جمعیت زندان نیشابور حدود ۷۰۰ نفر است. اندازه اتاق‌ها و تعداد تخت‌های نصب‌شده در آنها یکسان نیست. در برخی اتاق‌ها تخت‌های سه‌طبقه وجود دارد، اما بیشتر اتاق‌ها به تخت‌های چهارطبقه مجهز شده‌اند.

در یکی از اتاق‌ها ۳۶ تخت نصب شده و حدود شش زندانی نیز ناچارند کف همان اتاق بخوابند. شمار کف‌خواب‌ها در برخی اتاق‌ها به‌طور میانگین به ۱۰ نفر می‌رسد. فضای محدود اتاق‌ها، وجود تخت‌های بلند و خوابیدن افراد در راهروهای میان تخت‌ها، حرکت زندانیان را دشوار و شرایط استراحت را نامناسب کرده است.

کف‌خوابی فقط به معنای نداشتن تخت نیست. افرادی که روی زمین می‌خوابند، بیشتر در معرض آلودگی، حشرات، رطوبت و رفت‌وآمد شبانه قرار دارند و از حریم شخصی و فضای کافی برای نگهداری وسایل خود محروم هستند.

هواخوری زندان نیز با جمعیت آن تناسب ندارد. حدود ۷۰۰ زندانی برای هواخوری و انجام آمارگیری باید در فضایی نزدیک به ۵۰۰ مترمربع جمع شوند. چنین مساحتی امکان فعالیت بدنی، قدم‌زدن منظم یا استفاده هم‌زمان همه زندانیان از هوای آزاد را فراهم نمی‌کند.

نبود تفکیک جرائم و وضعیت زندانیان سیاسی

در زندان نیشابور تفکیک زندانیان بر اساس سن، نوع جرم، سابقه کیفری و وضعیت جسمی و روانی به‌شکل مشخصی اجرا نمی‌شود. زندانیان با پرونده‌ها و محکومیت‌های متفاوت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ وضعیتی که می‌تواند امنیت و سلامت آنان را با خطر مواجه کند.

بخش مربوط به زندانیان مالی و نوجوانان از فضای عمومی جدا شده است، اما زندانیان سیاسی و امنیتی نیز به همین قسمت انتقال داده می‌شوند. فضای این بخش تنگ و محدود است و حضور هم‌زمان گروه‌هایی با شرایط حقوقی و سنی متفاوت، پرسش‌های جدی درباره اجرای اصل تفکیک و چگونگی حفاظت از زندانیان نوجوان ایجاد می‌کند.

زندانیان سیاسی و امنیتی با نظارت، سختگیری و آزار بیشتری روبه‌رو هستند. دسترسی آنان به امکانات عمومی، ارتباط با دیگر زندانیان و امکان بیان مشکلات محدودتر است. نگهداری این زندانیان در فضایی کوچک و نامتناسب، فشار مضاعفی بر آنان وارد می‌کند.

بحران بهداشت و شیوع شپش

مواد بهداشتی در زندان نیشابور به میزان کافی توزیع نمی‌شود. صابون مایع برای شستن دست‌ها و شوینده‌های مورد نیاز زندانیان تقریباً هر دو ماه یک بار در اختیار آنان قرار می‌گیرد. همین اقلام محدود نیز کیفیت پایینی دارند و پاسخگوی نیاز صدها زندانی نیستند.

پایین‌بودن سطح بهداشت و تراکم بالای جمعیت موجب گسترش شپش میان زندانیان شده است. سم‌پاشی ماهانه انجام می‌شود، اما مواد مورد استفاده به اندازه‌ای با آب رقیق می‌شوند که حتی برای از بین بردن مگس و پشه نیز تأثیر کافی ندارند. این مواد در مقابله با ساس و شپش عملاً کارایی لازم را ندارند.

تراکم اتاق‌ها، استفاده مشترک از فضاهای عمومی، کمبود شوینده و نبود امکان شست‌وشوی منظم پتوها و لباس‌ها، چرخه انتقال آلودگی را ادامه‌دار کرده است. در چنین شرایطی، سم‌پاشی محدود و بی‌کیفیت نمی‌تواند جایگزین نظافت مستمر، توزیع مواد بهداشتی و کاهش تراکم جمعیت شود.

دو پتو برای زیرانداز، بالش و روانداز

هر زندانی تنها دو پتو دریافت می‌کند. زندانی باید از همین دو پتو به‌عنوان زیرانداز، زیر سر و روانداز استفاده کند. این کمبود برای کف‌خواب‌ها پیامد شدیدتری دارد، زیرا آنان تماس مستقیم‌تری با سطح آلوده و سرد زمین دارند.

در مرحله پذیرش و تحویل لباس باید وسایلی مانند لباس زیر، حوله، مسواک، خمیردندان، صابون و شامپو در اختیار زندانی قرار گیرد، اما این اقلام در بسیاری از موارد با عنوان «تمام‌شدن بودجه» توزیع نمی‌شوند.

کیفیت وسایل تحویلی نیز بسیار پایین است. گاهی یک حوله به دو قسمت تقسیم می‌شود و هر نیمه به یک زندانی می‌رسد. صابون و شامپوها کوچک و یک‌بارمصرف هستند و خمیردندان‌ها در بسته‌های پنج یا ۱۰ گرمی تحویل داده می‌شوند؛ میزانی که برای استفاده یک‌ماهه کافی نیست.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

جیره‌ای که زندانیان را گرسنه نگه می‌دارد

مقدار غذای توزیع‌شده در زندان نیشابور کم است و شمار زیادی از زندانیان پس از دریافت وعده غذایی همچنان گرسنه می‌مانند. جیره قند و چای نیز تناسبی با نیاز روزانه آنان ندارد.

سهم هفتگی هر زندانی نزدیک به سه قاشق غذاخوری چای است؛ آن هم چایی کم‌کیفیت که رنگ و طعم مناسبی ندارد. این مقدار حتی برای مصرف یک روز بسیاری از زندانیان کافی نیست. سهم روزانه قند نیز هفت حبه تعیین شده است.

در سال ۱۴۰۴ میوه و دسر در برخی وعده‌ها توزیع می‌شد، اما در سال جاری این اقلام حذف شده‌اند. زندانیان اکنون از دریافت منظم میوه، لبنیات و سبزیجات محروم هستند. حذف این مواد، رژیم غذایی زندان را از نظر ویتامین، پروتئین و مواد معدنی فقیرتر کرده است.

پس از جنگ ۱۲ روزه، جیره غذایی و امکانات زندان به‌طور محسوسی کاهش یافت. مواد غذایی در اندازه‌ای بسیار محدودتر به بندها می‌رسد و زندانیانی که توان خرید از فروشگاه را ندارند، بیش از دیگران در معرض گرسنگی و سوءتغذیه قرار گرفته‌اند.

برداشت غذا پیش از رسیدن قابلمه‌ها به بندها

بخشی از کمبود غذا به شیوه توزیع در آشپزخانه مربوط است. پیش از ارسال قابلمه‌ها به بندها، شماری از افسران نگهبان، سربازان، آشپزها و خدمه برای خود غذا برمی‌دارند. برخی از این افراد در هر نوبت به اندازه جیره پنج زندانی غذا دریافت می‌کنند.

این روند باعث می‌شود حجم غذایی که سرانجام به اتاق‌ها می‌رسد کمتر از میزان تعیین‌شده باشد. در نتیجه، زندانیان علاوه بر کمبود عمومی جیره، هزینه برداشت‌های خارج از سهم را نیز با گرسنگی خود می‌پردازند.

نظارت مؤثر بر آشپزخانه، ثبت مقدار غذای ورودی و خروجی و کنترل نحوه تحویل قابلمه‌ها می‌تواند از کاهش جیره جلوگیری کند، اما اطلاعات موجود نشانی از وجود چنین نظارت شفافی ندارد.

فروشگاه زندان؛ قیمت بالاتر و کیفیت پایین‌تر

فروشگاه زندان نیشابور بسیاری از کالاها را حدود ۳۰ درصد گران‌تر از قیمت بیرون عرضه می‌کند. این در حالی است که کیفیت اجناس نیز پایین است و زندانیان حق انتخاب محدودی دارند.

سیگارهای موجود در فروشگاه نامرغوب، گران و در مواردی تاریخ‌گذشته هستند. سایر اقلام مصرفی نیز هم از نظر مقدار محدودند و هم با کیفیت پایین عرضه می‌شوند.

گرانی فروشگاه در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که جیره دولتی پاسخگوی نیازهای اولیه نیست. زندانیان برای تهیه غذا، مواد بهداشتی و کالاهای ضروری ناچار به خرید از فروشگاه هستند؛ در نتیجه، افراد فاقد حمایت مالی خانواده عملاً از بسیاری از نیازهای روزمره محروم می‌شوند.

تنبیه زندانیان پس از اعتراض به فروشگاه

در جریان یکی از بازدیدهای انجام‌شده از مشهد، شماری از زندانیان درباره گرانی کالاهای فروشگاه و کیفیت پایین سیگارها اعتراض کردند. یک روز پس از این اعتراض، تمام زندانیان اتاق مربوطه با تنبیه جمعی مواجه شدند.

پس از این برخورد، سختگیری‌ها افزایش یافت و زندانیان دیگر جرأت نداشتند هنگام حضور بازدیدکنندگان مشکلات خود را بیان کنند. چنین فضایی بازدیدهای نظارتی را از هدف اصلی خود دور می‌کند، زیرا زندانیان در صورت ترس از مجازات قادر به ارائه اطلاعات واقعی درباره شرایط بندها نیستند.

تنبیه جمعی همچنین موجب می‌شود حتی زندانیانی که مستقیماً در اعتراض شرکت نکرده‌اند مجازات شوند. نتیجه این شیوه، گسترش ترس، سکوت اجباری و جلوگیری از ثبت شکایت درباره تخلفات داخل زندان است.

۸۰ نفر در قرنطینه‌ای تنگ برای ۳۳ روز

در دوره اعتراضات، حدود ۸۰ نفر در فضای تنگ قرنطینه زندان نیشابور نگهداری شدند. این افراد به مدت ۳۳ روز در قرنطینه ماندند و پس از آن، مطابق اصطلاح به‌کاررفته در زندان، «سندی» شدند.

زندانیان در این مدت تنها شب‌ها و برای حدود نیم ساعت اجازه حضور در هواخوری داشتند. نگهداری ۸۰ نفر در فضایی محدود، همراه با محرومیت تقریباً کامل از هواخوری در طول روز، فشار جسمی و روانی شدیدی ایجاد می‌کند.

محدودیت حرکت، کمبود هوای تازه و ازدحام، خطر انتقال بیماری‌های پوستی و تنفسی را افزایش می‌دهد. وضعیت قرنطینه باید با هدف ارزیابی پزشکی و جلوگیری از انتقال بیماری مدیریت شود، نه اینکه به محلی برای حبس طولانی و محرومیت از امکانات پایه تبدیل شود.

رسیدگی کند به پرونده‌ها و ضعف مددکاری

رسیدگی به پرونده‌های زندانیان دشوار و کند پیش می‌رود. عملکرد دو مددکار زندان با نام‌های مفیدی و دوستی با نارضایتی زندانیان همراه است. درخواست‌های مربوط به وضعیت قضایی، مرخصی، انتقال و برخورداری از امکانات قانونی با تأخیر یا بی‌پاسخی مواجه می‌شوند.

مدیریت زندان نیز به درخواست‌ها و مشکلات زندانیان رسیدگی مؤثری ندارد. درخواست انتقال به بند باز، حتی پس از سپری‌شدن بخش قابل توجهی از دوران محکومیت، در مواردی با مخالفت روبه‌رو می‌شود.

رئیس زندان حضور منظمی در بندها ندارد و حتی ماهی یک بار نیز برای بررسی مستقیم شرایط و شنیدن مشکلات زندانیان وارد بندها نمی‌شود. حفاظت زندان نیز برخوردی سختگیرانه دارد و فضای موجود امکان پیگیری آزادانه شکایت‌ها را از زندانیان گرفته است.

تبعیض در ملاقات و مرخصی

ملاقات کابینی به‌صورت هفتگی امکان‌پذیر است، اما تنها اعضای درجه یک خانواده اجازه استفاده از آن را دارند. دیگر بستگان حتی برای ملاقات پشت کابین نیز با محدودیت مواجه می‌شوند.

امکان ملاقات برای همه زندانیان به شکل برابر فراهم نیست. افرادی که از ارتباط و نفوذ برخوردارند، امکانات بیشتری دریافت می‌کنند؛ در حالی که دیگر زندانیان و خانواده‌هایشان با محدودیت‌های شدیدتری روبه‌رو هستند.

همین وضعیت در اعطای مرخصی نیز دیده می‌شود. برخی زندانیان به‌دلیل برخورداری از ارتباطات، بارها از مرخصی استفاده می‌کنند، اما زندانیان دیگر با وجود داشتن شرایط مشابه، ناچارند بدون مرخصی به تحمل حبس ادامه دهند.

تبعیض در مرخصی، ملاقات، انتقال به بند باز و برخورداری از امکانات، احساس بی‌عدالتی را در زندان افزایش داده و حقوق زندانیان را به روابط شخصی و تصمیم‌های غیرشفاف وابسته کرده است.

کارگاه‌های محدود و کار بدون دستمزد

در زندان نیشابور کارگاه‌های تسبیح‌سازی، خیاطی و سبدبافی فعالیت دارند، اما ورود به آنها دشوار است. فضای کارگاه‌ها محدود است و بخش عمده ظرفیت به زندانیان دارای محکومیت‌های طولانی اختصاص یافته است.

مشکل فقط محدودیت ورود نیست. دستمزد زندانیان در مواردی پرداخت نمی‌شود و امتیازاتی که باید در نتیجه اشتغال و حرفه‌آموزی در اختیار آنان قرار گیرد، به آنان داده نمی‌شود.

یکی از زندانیان سه سال در کارگاه سبدبافی فعالیت کرده، اما برای او پروانه کار صادر نشده است. در نتیجه، این زندانی پس از آزادی نمی‌تواند با مدرکی معتبر، مهارت و سابقه خود را برای یافتن شغل اثبات کند.

کارگاه زندان باید فرصتی برای آموزش، کسب درآمد و آماده‌شدن برای زندگی پس از آزادی باشد. وقتی دستمزد و گواهی مهارت پرداخت و صادر نمی‌شود، کار زندانی از هدف بازپروری فاصله می‌گیرد و به نیروی کار ارزان و بدون حمایت تبدیل می‌شود.

اسامی مسئولان و کارکنان زندان نیشابور

در اطلاعات رسیده، اسامی و مسئولیت‌های زیر برای مدیریت و بخش‌های مختلف زندان ذکر شده است:

این اسامی برای مشخص‌شدن ساختار مسئولیت در زندان نیشابور درج شده‌اند. مدیریت زندان، حفاظت، بازرسی، افسران نگهبان و مددکاری هر یک در قبال شرایط نگهداری، جلوگیری از ضرب‌وشتم، رسیدگی به شکایت‌ها، توزیع عادلانه امکانات و حفظ سلامت زندانیان مسئولیت مستقیم دارند.

بررسی حقوقی وضعیت زندان نیشابور بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران به‌دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه و محدودکردن حقوق زندانیان همواره مورد انتقاد بوده‌اند. بررسی وضعیت زندان نیشابور بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید آنها نیست، بلکه برای نشان‌دادن رعایت‌نشدن حتی همین مقررات است.

ابهامات حقوقی: ظرفیت رسمی زندان، شمار دقیق کف‌خواب‌ها، نحوه طبقه‌بندی زندانیان، میزان بودجه غذا و بهداشت، سازوکار ثبت شکایت و علت رد درخواست‌های مرخصی و بند باز روشن نیست.

مواد قانونی: اصول ۲۲، ۳۸ و ۳۹ قانون اساسی بر حفظ حیثیت اشخاص و منع شکنجه و رفتار تحقیرآمیز تأکید دارند. مواد ۱۳۷، ۱۴۰، ۱۴۱، ۱۴۹ و ۱۵۳ آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها نیز مسئولان را به تأمین بهداشت، درمان، وسایل ضروری و غذای کافی ملزم می‌کنند. مقررات تفکیک و طبقه‌بندی نیز جداسازی بر اساس سن، نوع جرم و وضعیت زندانی را ضروری می‌داند.

موارد نقض: کف‌خوابی، غذای ناکافی، کمبود مواد بهداشتی، ضرب‌وشتم، تنبیه جمعی، نبود تفکیک جرائم و تبعیض در ملاقات و مرخصی می‌تواند نقض آشکار همین مقررات باشد.

نقض حقوق بشر در زندان نیشابور

شرایط ثبت‌شده در زندان نیشابور نگرانی‌های جدی درباره نقض حق سلامت، کرامت انسانی، امنیت فردی، غذای کافی و مصونیت از رفتار غیرانسانی ایجاد می‌کند.

مواد ۵، ۷، ۱۰ و ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر بر منع رفتار تحقیرآمیز، برابری، رفتار انسانی با افراد محروم از آزادی و برخورداری از سطح مناسب سلامت تأکید دارند. مواد ۷ و ۱۰ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی نیز رفتار انسانی با همه زندانیان را الزامی می‌دانند.

قواعد نلسون ماندلا بر فضای کافی، بستر مناسب، نظافت، آب، غذای کافی، هواخوری، مراقبت پزشکی، ارتباط با خانواده، منع تنبیه جمعی و رسیدگی مستقل به شکایت‌ها تأکید دارند. تراکم شدید، شیوع شپش، کمبود پتو، گرسنگی، ضرب‌وشتم و مجازات معترضان با این استانداردها در تعارض است.

ضرورت دسترسی ناظران مستقل به زندان

مجموع اطلاعات مربوط به زندان نیشابور تصویری از زندانی فرسوده، پرجمعیت و فاقد امکانات کافی ارائه می‌دهد؛ زندانی که در آن صدها نفر با کف‌خوابی، غذای ناکافی، آلودگی، کمبود وسایل اولیه و محدودیت‌های گسترده روبه‌رو هستند.

رفع این وضعیت به بازدید مستقل و بدون اطلاع قبلی، گفت‌وگوی محرمانه با زندانیان، انتشار ظرفیت رسمی و جمعیت واقعی، بررسی آشپزخانه و فروشگاه، تأمین فوری مواد بهداشتی، توقف تنبیه جمعی و اجرای اصل تفکیک جرائم نیاز دارد.

همچنین باید نحوه عملکرد مدیریت، حفاظت، بازرسی، وکیل‌بندها و مددکاری بررسی شود و امکان ثبت شکایت بدون ترس از مجازات برای همه زندانیان فراهم آید. تا زمانی که زندانیان به دلیل بیان مشکلات تنبیه می‌شوند، بازدیدهای رسمی نمی‌تواند وضعیت واقعی زندان نیشابور را آشکار کند.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک

خروج از نسخه موبایل