اعتصاب غذا در قزلحصار؛ آخرین سلاح زندانیان برای زنده ماندن در برابر ماشین اعدام

اعتصاب غذای بیش از ۱۵۰۰ زندانی واحد ۲ زندان قزلحصار، صرفاً اعتراضی به اجرای چند حکم اعدام نبود؛ این حرکت به نمادی از تلاش زندانیان برای دفاع از حق حیات تبدیل شد. همزمان با افزایش بی‌سابقه اعدام‌ها، زندانیان هشدار می‌دهند که در برابر ماشین اعدام، دیگر هیچ ابزار مؤثری جز اعتصاب غذا برای آنان باقی نمانده است

کانون حقوق بشر ایران، سه‌شنبه ۱۳ مردادماه ۱۴۰۵ – اعتصاب غذا در زندان قزلحصار کرج، که با مشارکت بیش از ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام آغاز شد، یکی از کم‌سابقه‌ترین حرکت‌های اعتراضی در زندان‌های ایران به شمار می‌رود. این زندانیان که بخش قابل توجهی از آنان را محکومان پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر تشکیل می‌دهند، با خودداری از دریافت غذا، اعتصاب خشک و حتی دوختن لب‌های خود تلاش کردند اجرای احکام اعدام را متوقف کنند؛ اعتراضی که نشان می‌دهد در شرایط بسته زندان، اعتصاب غذا به آخرین سلاح زندانیان برای زنده ماندن و دفاع از حق حیات تبدیل شده است.

اعتصاب غذا چگونه به آخرین سلاح زندانیان تبدیل شد؟

در فضای زندان، زندانیان تقریباً از همه ابزارهای اعتراض محروم هستند. امکان برگزاری تجمع، ارتباط آزاد با رسانه‌ها، فعالیت مدنی یا پیگیری علنی مطالبات وجود ندارد و کوچک‌ترین اعتراض نیز با تنبیه، انتقال به انفرادی یا محرومیت‌های بیشتر روبه‌رو می‌شود.

در چنین شرایطی، اعتصاب غذا تنها ابزار باقی‌مانده برای رساندن صدای زندانیان به بیرون از زندان است؛ ابزاری که زندانی، سلامت و حتی جان خود را به خطر می‌اندازد تا شاید جان انسان دیگری از اجرای حکم اعدام نجات یابد.

اعتصاب واحد ۲ قزلحصار نیز دقیقاً با همین هدف آغاز شد. زندانیان اعلام کردند که خواسته اصلی آنان توقف اجرای احکام اعدام، به‌ویژه در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر، و تسریع در اصلاح قوانین مربوط به این پرونده‌هاست.

قزلحصار؛ نماد مقاومت در برابر گسترش اعدام‌ها

اعتصاب زندانیان قزلحصار در مقطعی آغاز شد که روند اجرای احکام اعدام با سرعت چشمگیری افزایش یافته بود. گزارش‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۴ شمار اعدام‌ها به بالاترین سطح در دهه‌های اخیر رسیده و علاوه بر محکومان پرونده‌های مواد مخدر، زندانیان سیاسی، بازداشت‌شدگان اعتراضات و شهروندان کُرد و بلوچ نیز بیش از گذشته با خطر اجرای حکم اعدام روبه‌رو شده‌اند.

در چنین فضایی، اعتصاب غذای زندانیان تنها اقدامی برای نجات چند محکوم نبود؛ بلکه تلاشی برای اعتراض به روندی بود که بسیاری از فعالان حقوق بشر آن را عادی‌سازی مجازات اعدام در جامعه می‌دانند.

چرا بیشتر محکومان اعدام از اقشار محروم جامعه هستند؟

بررسی پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر نشان می‌دهد که بخش بزرگی از محکومان را افراد کم‌برخوردار، کارگران، رانندگان، بیکاران، کولبران، سوخت‌بران و حاشیه‌نشینان تشکیل می‌دهند.

این افراد معمولاً در پایین‌ترین حلقه‌های زنجیره قاچاق قرار دارند و سهمی از سودهای کلان این تجارت ندارند، اما بیشترین هزینه را با صدور و اجرای احکام اعدام می‌پردازند.

از همین رو، بسیاری از فعالان حقوق بشر معتقدند زندانیان محکوم به اعدام نیز خود قربانی ساختارهای گسترده‌تری از فقر، محرومیت، نابرابری و سیاست‌های کیفری هستند؛ چرخه‌ای که در آن، محروم‌ترین اقشار جامعه بیش از دیگران در معرض شدیدترین مجازات قرار می‌گیرند.

اعدام‌های مواد مخدر؛ پرسش‌هایی درباره سیاست کیفری

یکی از محورهای اصلی اعتراض زندانیان قزلحصار، ادامه اجرای احکام اعدام در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر است.

در سال‌های اخیر، اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر بارها مطرح شده، اما اجرای احکام اعدام همچنان ادامه یافته است. در حالی که مقام‌های رسمی از مبارزه با قاچاق مواد مخدر سخن می‌گویند، بسیاری از نهادهای حقوق بشری معتقدند مجازات اعدام نه‌تنها موجب کاهش قاچاق نشده، بلکه اثر بازدارنده آن نیز محل تردید است.

از سوی دیگر، برخی گزارش‌ها و پژوهش‌های بین‌المللی، از جمله گزارش‌های منتشرشده توسط Middle East Institute و Global Initiative Against Transnational Organized Crime (GI-TOC)، ادعاهایی را درباره نقش بخش‌هایی از ساختارهای حکومتی و امنیتی در اقتصاد غیرقانونی و شبکه‌های قاچاق منطقه‌ای مطرح کرده‌اند. همچنین برخی رسانه‌های بین‌المللی، از جمله The Times، گزارش‌هایی درباره اتهام‌های واردشده به برخی اعضا یا بخش‌هایی از سپاه پاسداران در ارتباط با شبکه‌های فراملی قاچاق مواد مخدر منتشر کرده‌اند. این ادعاها از سوی مقام‌های ایرانی رد شده اما پاسخ رسمی روشنی به آن‌ها داده نشده است.

در همین حال، منتقدان این پرسش را مطرح می‌کنند که چرا در حالی که چنین ادعاهایی درباره بازیگران قدرتمندتر مطرح است، اجرای احکام اعدام عمدتاً متوجه افرادی می‌شود که در پایین‌ترین سطوح این چرخه قرار دارند.

اعتصاب غذا؛ فریادی برای حق حیات

اعتصاب غذای زندانیان قزلحصار تنها اعتراض به سرنوشت خود آنان نبود. بسیاری از اعتصاب‌کنندگان می‌دانستند ممکن است هرگز آزاد نشوند، اما تلاش کردند از اجرای حکم هم‌بندی‌هایشان جلوگیری کنند.

دوختن لب‌ها، اعتصاب خشک، خودداری از دریافت جیره غذایی و تحمل روزهای طولانی گرسنگی، نشان می‌دهد که برای این زندانیان، اعتصاب غذا آخرین ابزار دفاع از حق حیات بوده است.

در واقع، هنگامی که زندانی سلامت و جان خود را به خطر می‌اندازد تا شاید اجرای حکم اعدام دیگری متوقف شود، این اقدام فراتر از یک اعتراض فردی، به مطالبه‌ای انسانی برای حفظ حق زندگی تبدیل می‌شود.

زندانیان محکوم به اعدام؛ قربانیان چرخه‌ای فراتر از یک پرونده قضایی

نگاهی به ترکیب جمعیتی زندانیان واحد ۲ قزلحصار نشان می‌دهد که بخش عمده آنان را محکومان پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر تشکیل می‌دهند؛ افرادی که بسیاری از آنان از طبقات محروم جامعه، مناطق حاشیه‌ای، خانواده‌های کم‌درآمد، کولبران، سوخت‌بران، کارگران و جوانانی هستند که سهم آنان از اقتصاد کشور، فقر، بیکاری و محرومیت بوده است.

در بسیاری از این پرونده‌ها، محکومان در پایین‌ترین حلقه زنجیره قاچاق قرار دارند؛ کسانی که نه تصمیم‌گیرندگان اصلی این شبکه‌ها هستند و نه از گردش مالی میلیاردی تجارت مواد مخدر بهره‌ای می‌برند. با این حال، سنگین‌ترین مجازات‌ها متوجه همین افراد می‌شود.

فعالان حقوق بشر بارها تأکید کرده‌اند که مجازات اعدام در چنین پرونده‌هایی، بدون پرداختن به ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی جرم، نه تنها به کاهش قاچاق مواد مخدر منجر نشده، بلکه چرخه خشونت و محرومیت را بازتولید کرده است.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

• لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا ‌کنون
• فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
• آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
• آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
• جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
• میدان شهدای اصفهان؛ ۱۶ متهم، اتهام محاربه و انجام شکنجه؛ آنچه از یکی از مهم‌ترین پرونده‌های اعتراضات ۱۴۰۴ می‌دانیم
• اعدام زندانی سیاسی آروین خیرخواهان؛ اجرای حکم اعدام معترض ۱۹ ساله در زندان شاهرود
• ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری؛ اعدام دو زندانی سیاسی در میدان علیخانی اصفهان

گزارش‌های بین‌المللی در باره نقش سپاه پاسداران در قاچاق مواد مخدر چه می‌گویند؟

در سال‌های اخیر، برخی مراکز پژوهشی و نهادهای بین‌المللی گزارش‌هایی درباره نقش بازیگران حکومتی و امنیتی در اقتصاد غیرقانونی منطقه منتشر کرده‌اند.

از جمله، Middle East Institute در گزارشی به بررسی چالش‌های سیاست مبارزه با قاچاق مواد مخدر در ایران پرداخته و بر ناکارآمدی رویکرد مبتنی بر مجازات‌های سنگین، از جمله اعدام، تأکید کرده است.

همچنین Global Initiative Against Transnational Organized Crime (GI-TOC) در گزارش تحلیلی خود درباره «دولت‌ورزی از طریق بازارهای غیرقانونی» ادعا کرده است که بخشی از شبکه‌های غیررسمی اقتصادی و قاچاق در منطقه با ساختارهای امنیتی و حکومتی پیوند دارند و از این بازارها در راستای اهداف سیاسی و منطقه‌ای بهره گرفته می‌شود.

روزنامه The Times نیز در گزارشی به نقل از منابع اطلاعاتی و امنیتی غربی، ادعاهایی درباره نقش برخی اعضا یا بخش‌هایی از سپاه پاسداران در شبکه‌های فراملی قاچاق مواد مخدر مطرح کرده است. این ادعاها از سوی مقام‌های ایرانی رد شده یا پاسخ رسمی روشنی به آن‌ها داده نشده است.

در چنین شرایطی، منتقدان این پرسش را مطرح می‌کنند که اگر ادعاهایی درباره حضور بازیگران قدرتمند در اقتصاد مواد مخدر وجود دارد، چرا بار اصلی مجازات، به‌ویژه مجازات اعدام، بر دوش افرادی قرار می‌گیرد که در پایین‌ترین سطح این چرخه قرار دارند و خود اغلب از اقشار محروم جامعه هستند.

اعتصاب غذا؛ دفاع از حق حیات، نه فقط اعتراض به یک حکم

اعتصاب زندانیان قزلحصار را نمی‌توان صرفاً واکنشی به اجرای چند حکم اعدام دانست. این حرکت، اعتراضی به سیاستی است که به باور بسیاری از زندانیان و خانواده‌های آنان، مجازات اعدام را به ابزاری دائمی برای پاسخ به بحران‌های اجتماعی و امنیتی تبدیل کرده است.

زندانیانی که در این اعتصاب شرکت کردند، تنها برای نجات جان خود دست به اعتراض نزدند. بسیاری از آنان با آگاهی از احتمال اجرای حکم هم‌بندی‌هایشان، سلامت و جان خود را به خطر انداختند تا شاید اجرای اعدام‌ها متوقف شود. در این معنا، اعتصاب غذا آخرین سلاح زندانیان برای زنده ماندن و دفاع از حق حیات بود؛ سلاحی که نه خشونت در آن وجود دارد و نه امکان تحمیل آن بر دیگران، بلکه تنها بر اراده و رنج شخص اعتصاب‌کننده استوار است.

قزلحصار؛ نماد اعتراض به عادی‌سازی اعدام

اعتصاب غذای گسترده در قزلحصار، این زندان را به نمادی از مقاومت در برابر گسترش مجازات اعدام تبدیل کرده است. جایی که بیش از هزار و پانصد زندانی، با وجود تهدید، انتقال به سلول انفرادی، فشارهای امنیتی و خطرات جدی جسمی، تصمیم گرفتند از آخرین ابزار اعتراضی خود استفاده کنند.

پشت هر حکم اعدام، تنها یک شماره پرونده وجود ندارد؛ زندگی انسانی، خانواده‌ای چشم‌انتظار، کودکانی که والدین خود را از دست می‌دهند و آینده‌ای که هرگز فرصت تحقق پیدا نمی‌کند نیز وجود دارد. عادی شدن خبر اعدام، به باور بسیاری از فعالان حقوق بشر، یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای استمرار این روند است؛ زیرا جامعه را به تدریج نسبت به مرگ انسان‌ها بی‌تفاوت می‌کند.

قزلحصار امروز صرفاً نام یک زندان نیست؛ نمادی از تقابل میان حق حیات و ماشین اعدام است. اعتصاب غذای زندانیان این زندان نیز تنها برای توقف چند حکم شکل نگرفت، بلکه تلاشی بود برای یادآوری این واقعیت که حتی در سخت‌ترین شرایط، هنوز می‌توان در برابر مرگ ایستاد و از حق زندگی دفاع کرد؛ هرچند بهای آن، به خطر انداختن جان خود باشد.

باکس اطلاعاتی | اعتصاب غذای زندانیان قزلحصار

بررسی حقوقی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران طی سال‌های گذشته با اتکای گسترده به مجازات اعدام، به‌ویژه در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر، همواره با انتقاد حقوقدانان و نهادهای حقوق بشری روبه‌رو بوده است. اعتصاب غذای گسترده زندانیان قزلحصار نیز در اعتراض به همین روند و با هدف جلوگیری از اجرای احکام اعدام شکل گرفت.

در این پرونده، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های حقوقی، تناسب مجازات با جرم و همچنین ضرورت استمرار استفاده از مجازات اعدام در پرونده‌های مواد مخدر است؛ موضوعی که حتی در سال‌های گذشته نیز موجب طرح پیشنهادهایی برای اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر شده است.

از سوی دیگر، استفاده از اعتصاب غذا به‌عنوان آخرین ابزار اعتراض، نشان‌دهنده آن است که زندانیان خود را فاقد راهکارهای مؤثر برای پیگیری حقوق قانونی و شنیده شدن مطالباتشان می‌دانند.

ابهامات حقوقی

• استمرار اجرای احکام اعدام در پرونده‌های مواد مخدر با وجود طرح اصلاح قانون؛
• نبود شفافیت درباره معیارهای انتخاب محکومان برای اجرای حکم؛
• نگرانی درباره رعایت کامل تضمین‌های دادرسی در پرونده‌های منتهی به اعدام؛
• استفاده از مجازات اعدام در شرایطی که اثربخشی آن در کاهش جرایم مواد مخدر محل اختلاف است.

مواد قانونی مرتبط

• اصل ۲۲ قانون اساسی (حفظ حقوق و حیثیت اشخاص)
• اصل ۳۲ قانون اساسی (حقوق متهمان در زمان بازداشت)
• اصل ۳۵ قانون اساسی (حق برخورداری از وکیل)
• اصل ۳۷ قانون اساسی (اصل برائت)
• اصل ۳۸ قانون اساسی (ممنوعیت شکنجه برای اخذ اقرار)
• قانون مبارزه با مواد مخدر و اصلاحات بعدی آن

نقض حقوق بشردر رابطه با زندانیان اعتصابی در زندان قزلحصار

اعتصاب غذای زندانیان قزلحصار، صرفاً یک اعتراض صنفی یا درون‌زندان نبود؛ بلکه بازتاب نگرانی عمیق نسبت به حق حیات و گسترش اجرای مجازات اعدام بود.

بر اساس استانداردهای بین‌المللی، حق حیات بنیادی‌ترین حق هر انسان است و هرگونه صدور یا اجرای حکم اعدام باید با رعایت دقیق‌ترین تضمین‌های دادرسی انجام شود. همچنین، هنگامی که زندانیان برای جلوگیری از اجرای احکام ناچار می‌شوند سلامت و جان خود را در قالب اعتصاب غذا به خطر بیندازند، این امر می‌تواند نشانه‌ای از ناکارآمدی سازوکارهای مؤثر برای دادخواهی و رسیدگی به مطالبات آنان باشد.

اسناد بین‌المللی مرتبط

• ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی.
• ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر: ممنوعیت رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز.
• ماده ۱۰ اعلامیه جهانی حقوق بشر: حق برخورداری از دادرسی عادلانه.
• ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی: حمایت از حق حیات.
• ماده ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی: تضمین دادرسی منصفانه.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک