چگونه ایران به ورشکستگی اکولوژیک رسید؟ محیط زیست در آستانه فروپاشی

در آستانه روز جهانی محیط زیست، بررسی وضعیت اکوسیستم ایران تصویری نگران‌کننده از یک بحران ساختاری، عمیق و چندبعدی را آشکار می‌کند. ایران امروز با چالش‌هایی مواجه است که از مرحله هشدار عبور کرده و به مرحله تغییرات بازگشت‌ناپذیر سرزمینی رسیده‌اند

کانون حقوق بشر ایران، جمعه ۱۵ خردادماه ۱۴۰۵ – با آغاز انقلاب صنعتی و گسترش سرمایه‌داری، بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی و تغییرات اقلیمی، محیط زیست جهان را با بحران‌های جدی مواجه کرده است. در پاسخ به این تهدیدها، کشورهای مختلف و نهادهای بین‌المللی قوانین و برنامه‌هایی برای مقابله با آلودگی، کم‌آبی و تخریب منابع طبیعی تدوین کرده‌اند. در ایران، اما سوءمدیریت، فساد، غارت منابع و سیاست‌های غیرمسئولانه، آثار این بحران‌ها را تشدید کرده است. خشک‌شدن منابع آبی، نابودی جنگل‌ها و فرسایش محیط زیست از پیامدهای این وضعیت است. همزمان، فعالان محیط زیست با سرکوب و زندان روبه‌رو شده‌اند. روز جهانی محیط زیست فرصتی برای بررسی ابعاد این بحران و راه‌های مقابله با آن است.

معضلات زیست محیطی جهان امروز چیست؟

معضلات زیست‌محیطی امروز به یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای جهانی تبدیل شده‌اند و بقای کره زمین را با خطر مواجه کرده‌اند. با این حال، دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای مردمی در تلاش‌اند تا با این بحران‌ها مقابله کنند.

نخستین بحران، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین است که بر اثر افزایش گازهای گلخانه‌ای ناشی از سوخت‌های فسیلی ایجاد شده و به ذوب یخ‌های قطبی و افزایش سطح آب دریاها انجامیده است. در پاسخ، توافق‌نامه پاریس، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر و گسترش حمل‌ونقل برقی در دستور کار بسیاری از کشورها قرار گرفته است.

دومین بحران، آلودگی پلاستیکی است. ورود میلیون‌ها تن پلاستیک به اقیانوس‌ها حیات آبزیان و سلامت انسان را تهدید می‌کند. سازمان ملل در حال تدوین معاهده جهانی پلاستیک است و بسیاری از کشورها استفاده از پلاستیک‌های یک‌بارمصرف را محدود کرده‌اند.

سومین بحران، کاهش تنوع زیستی و نابودی جنگل‌ها است که به دلیل تخریب زیستگاه‌ها و جنگل‌زدایی رخ داده است. حفاظت از ۳۰ درصد خشکی‌ها و اقیانوس‌ها تا سال ۲۰۳۰، اجرای طرح‌های بازجنگل‌کاری و مبارزه با قاچاق حیات وحش از مهم‌ترین اقدامات جهانی در این زمینه است.

چهارمین بحران، کمبود آب و خشکسالی است که بر اثر تغییرات اقلیمی، رشد جمعیت و سوءمدیریت منابع آبی تشدید شده است. توسعه آبیاری هوشمند، بازچرخانی فاضلاب و شیرین‌سازی آب دریا از راهکارهای اصلی مقابله با این بحران به شمار می‌روند.

پنجمین بحران، آلودگی هوا است که سالانه جان میلیون‌ها نفر را می‌گیرد. ایجاد مناطق کم‌آلاینده در شهرها و نصب فیلترهای پیشرفته در صنایع از مهم‌ترین اقدامات برای کاهش آن است.

در کنار این تلاش‌ها، فناوری و نوآوری نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند؛ از جمله فناوری‌های جذب و ذخیره کربن و تولید پلاستیک‌های زیست‌تخریب‌پذیر که می‌توانند به کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی و حفظ منابع طبیعی کمک کنند.

کارنامه حکومت در زمینه وضعیت اکوسیستم ایران چگونه است؟

در آستانه روز جهانی محیط زیست، بررسی وضعیت اکوسیستم ایران تصویری نگران‌کننده از یک بحران ساختاری، عمیق و چندبعدی را آشکار می‌کند. ایران امروز با چالش‌هایی مواجه است که از مرحله هشدار عبور کرده و به مرحله تغییرات بازگشت‌ناپذیر سرزمینی رسیده‌اند. تغییرات اقلیمی، سوءمدیریت منابع آب، بهره‌برداری فراتر از توان اکولوژیک و سیاست‌های توسعه‌ای ناپایدار، طبیعت ایران را در آستانه فروپاشی قرار داده‌اند.

یکم؛ زوال جنگل‌ها، شش‌های سبز کشور

جنگل‌های هیرکانی و زاگرس با شتابی نگران‌کننده در حال نابودی هستند. جنگل‌های هیرکانی، این میراث جهانی یونسکو، با معضلاتی همچون قاچاق چوب، ویلاسازی، تغییر کاربری اراضی، چرای بی‌رویه دام و انباشت گسترده زباله روبه‌رو هستند. پدیده جنگل‌خواری نیز پیوستگی این اکوسیستم ارزشمند را از میان برده است.

در غرب کشور، بیش از ۳۰ درصد جنگل‌های بلوط زاگرس بر اثر زوال بلوط، هجوم آفات، آتش‌سوزی‌های مکرر، تولید زغال و خشکسالی‌های پی‌درپی از بین رفته یا در آستانه نابودی قرار دارند.

دوم؛ مرگ تالاب‌ها و گسترش کانون‌های گرد و غبار

تالاب‌های ایران که نقش مهمی در تعادل اقلیمی و حفظ تنوع زیستی دارند، به یکی از تراژیک‌ترین قربانیان بحران محیط زیست تبدیل شده‌اند. بر اساس آمارهای رسمی، بیش از ۴۲ درصد از مساحت تالاب‌های کشور خشک شده است. تالاب‌هایی چون گاوخونی، هورالعظیم، شادگان و انزلی یا به طور کامل خشک شده‌اند یا بخش عمده حق‌آبه خود را از دست داده‌اند. این مناطق اکنون به کانون‌های تولید ریزگرد و گرد و غبار تبدیل شده‌اند و سلامت میلیون‌ها شهروند را تهدید می‌کنند.

سوم؛ خشک‌شدن دریاچه‌ها و رودخانه‌ها

دریاچه ارومیه، نگین آبی شمال‌غرب ایران، با وجود سال‌ها وعده و طرح‌های احیا، بخش عمده‌ای از وسعت خود را از دست داده و به پهنه‌ای شور و خشک بدل شده است. طوفان‌های نمکی ناشی از این وضعیت، زندگی و کشاورزی مناطق وسیعی را تهدید می‌کند.

همچنین رودخانه‌های مهمی چون زاینده‌رود، کارون و کرخه بر اثر سدسازی‌های بی‌رویه، انتقال آب بین‌حوضه‌ای و توسعه نامتوازن کشاورزی و صنعت، یا فصلی شده‌اند یا به شدت کم‌آب شده و در برخی مناطق به مجرایی برای انتقال پساب و فاضلاب تبدیل شده‌اند.

چهارم؛ آلودگی هوا، بحرانی دائمی

آلودگی هوا دیگر محدود به چند روز از سال نیست و به بحرانی چهارفصل تبدیل شده است. در زمستان، کمبود گاز و استفاده گسترده از مازوت در نیروگاه‌ها و صنایع، حجم عظیمی از آلاینده‌های خطرناک را وارد هوا می‌کند. در تابستان نیز خشکی تالاب‌ها و دشت‌ها موجب شکل‌گیری طوفان‌های گسترده گرد و غبار می‌شود. شهرهایی چون تهران، اصفهان، اراک، اهواز و کرج هر سال صدها روز هوای ناسالم و خطرناک را تجربه می‌کنند.

پنجم؛ فرونشست زمین، بمب ساعتی خاموش

یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، پدیده فرونشست زمین است. حدود ۱۱ درصد از مساحت ایران، از جمله دشت‌های تهران، اصفهان، فارس، کرمان و خراسان، با این بحران مواجه هستند. در برخی مناطق، نرخ فرونشست سالانه به بیش از ۵۰ سانتی‌متر رسیده است؛ رقمی که در مقیاس جهانی فاجعه‌بار محسوب می‌شود. این پدیده زیرساخت‌های حیاتی، آثار تاریخی و سکونتگاه‌های انسانی را با تهدیدی جدی روبه‌رو کرده است.

در مجموع، آمارها و مشاهدات میدانی نشان می‌دهند که ایران در آستانه روز جهانی محیط زیست با نوعی ورشکستگی اکولوژیک مواجه است. مقابله با این بحران دیگر با اقدامات نمادین، کاشت درختان تزئینی یا برگزاری همایش‌های تشریفاتی ممکن نیست، بلکه نیازمند اصلاحات بنیادین در ساختار اقتصادی، کشاورزی، صنعتی و مدیریتی کشور است؛ از جمله توقف صنایع آب‌بر در مناطق خشک، اصلاح سیاست‌های آبی، به رسمیت شناختن حق‌آبه طبیعت و بازنگری در الگوی توسعه.

با این حال، منتقدان بر این باورند که نه اراده‌ای جدی برای اجرای این اصلاحات در ساختار حاکم وجود دارد و نه ظرفیت لازم برای تحقق آن دیده می‌شود. از این منظر، ریشه بحران محیط زیست ایران را باید در ساختار حکمرانی جست‌وجو کرد؛ ساختاری که به اعتقاد آنان، عامل اصلی شکل‌گیری و تداوم بسیاری از بحران‌های کنونی کشور است.

سپاه پاسداران و حکومت چه نقشی در تخریب محیط زیست ایران داشته‌اند؟

بحران زیست‌محیطی ایران امروز به یکی از عمیق‌ترین چالش‌های کشور تبدیل شده است. بسیاری از کارشناسان، ریشه این بحران را در ترکیب تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت ساختاری می‌دانند؛ سوءمدیریتی که با اجرای پروژه‌های کلان عمرانی و سیاست‌های توسعه‌ای ناپایدار، روند تخریب منابع طبیعی را تشدید کرده است.

یکم. نقش سپاه پاسداران و شرکت‌های تابعه

پس از پایان جنگ ایران و عراق، سپاه پاسداران از طریق قرارگاه خاتم‌الانبیاء و شرکت‌های وابسته به آن به بزرگ‌ترین پیمانکار عمرانی کشور تبدیل شد. تمرکز این نهاد بر پروژه‌های بزرگ آبی، پیامدهای گسترده‌ای برای محیط زیست ایران به همراه داشت.

الف) سدسازی‌های بی‌رویه و مهندسی تهاجمی آب

سدسازی گسترده بدون ارزیابی‌های دقیق زیست‌محیطی، خسارات جبران‌ناپذیری برجای گذاشت. نمونه بارز آن سد گتوند است که به دلیل قرارگیری بر روی سازندهای نمکی، موجب افزایش شوری آب کارون و آسیب شدید به کشاورزی و منابع آبی خوزستان شد. همچنین سدسازی‌های متعدد در حوضه‌های آبریز دریاچه ارومیه، هورالعظیم و گاوخونی، روند خشک شدن این منابع حیاتی را سرعت بخشید.

ب) پروژه‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای

طرح‌های انتقال آب از مناطق آب‌خیز به فلات مرکزی، علاوه بر تخریب اکوسیستم‌های مبدأ، موجب تنش‌های اجتماعی، تشدید کم‌آبی و افزایش فرونشست زمین در بسیاری از مناطق شده است.

ج) عدم پاسخگویی و دور زدن سازمان محیط زیست

منتقدان معتقدند بسیاری از این پروژه‌ها به دلیل نفوذ سیاسی و اقتصادی مجریان آنها، بدون رعایت کامل الزامات زیست‌محیطی یا پیش از دریافت مجوزهای لازم اجرا شده‌اند.

دوم. ریشه‌های سوءمدیریت ساختاری

در کنار نقش پیمانکاران بزرگ، سیاست‌های کلان حاکمیت نیز در شکل‌گیری بحران کنونی نقش مهمی داشته است.

الف) سیاست خودکفایی کشاورزی

تأکید بر خودکفایی غذایی بدون توجه به ظرفیت‌های طبیعی کشور، گسترش کشاورزی سنتی و کشت محصولات آب‌بر در مناطق خشک را به دنبال داشت. این سیاست فشار سنگینی بر منابع آبی وارد کرده و برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی را تشدید کرده است.

ب) هرج‌ومرج در مدیریت آب‌های زیرزمینی (تخلیه ذخایر استراتژیک)

گسترش چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق و ناتوانی در کنترل برداشت آب، موجب مصرف بخش بزرگی از ذخایر استراتژیک کشور شده است. پیامد مستقیم این روند، فرونشست گسترده زمین در دشت‌های مهم ایران است.

ج) نگاه امنیتی به فعالان محیط زیست

به جای بهره‌گیری از ظرفیت کارشناسان و فعالان مستقل، برخوردهای امنیتی با بخشی از فعالان محیط زیست، امکان شکل‌گیری نظارت مردمی و مستقل بر سیاست‌های زیست‌محیطی را محدود کرده است.

د) توسعه صنایع آب‌بر در مناطق خشک

استقرار صنایعی مانند فولاد، ذوب‌آهن و پتروشیمی در استان‌های کم‌آب، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده و بحران را تشدید کرده است.

کانون حقوق بشر ایران- غافلگیر شدن مردم در سیل روزهای اخیر چرا؟

پیامدهای نهایی این چرخه

ترکیب سدسازی‌های غیرکارشناسی، مدیریت ناپایدار منابع آب و تخریب ذخایر زیرزمینی، ایران را با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان روبه‌رو کرده است:

ریزگردها و طوفان‌های نمکی: خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، کانون‌های جدید گردوغبار را ایجاد کرده و سلامت میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند.

مهاجرت اقلیمی: نابودی کشاورزی در مناطقی مانند خوزستان و سیستان و بلوچستان، موج گسترده‌ای از مهاجرت داخلی را به دنبال داشته است.

فرونشست زمین: پدیده‌ای که به «مرگ خاموش خاک» شهرت یافته و زیرساخت‌ها، آثار تاریخی و سکونتگاه‌های انسانی را با خطر جدی مواجه کرده است.

مجموع این عوامل نشان می‌دهد که بحران محیط زیست در ایران دیگر یک مسئله صرفاً طبیعی نیست، بلکه به بحرانی ملی و ساختاری تبدیل شده است که آینده زیست‌پذیری بخش‌های وسیعی از کشور را تحت تأثیر قرار داده است.

ایران و بحران محیط زیست؛ فراتر از تغییرات اقلیمی

در حالی که کشورهای جهان با استفاده از معاهدات بین‌المللی، انرژی‌های پاک و فناوری‌های نوین برای مقابله با بحران‌های زیست‌محیطی تلاش می‌کنند، ایران با بحرانی عمیق‌تر و ساختاری‌تر روبه‌رو است. کارشناسان، وضعیت کنونی را تنها نتیجه تغییرات اقلیمی نمی‌دانند، بلکه آن را حاصل دهه‌ها سوءمدیریت، سدسازی‌های غیرکارشناسی، طرح‌های مخرب انتقال آب، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی و تخریب جنگل‌ها و تالاب‌ها ارزیابی می‌کنند. فرونشست زمین، گسترش ریزگردها و کاهش شدید منابع آبی از مهم‌ترین پیامدهای این روند است. به باور منتقدان، عبور از این بحران نیازمند اصلاحات بنیادین در نظام حکمرانی، مدیریت منابع و سیاست‌گذاری‌های کلان کشور است.