تحلیل حقوقی شلیک به سر و قلب معترضان در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ در پرتو میثاق حقوق مدنی و سیاسی و اصول سازمان ملل درباره استفاده از زور
کانون حقوق بشر ایران، ۸ اسفند‌ماه ۱۴۰۴ – گزارش‌ها و تصاویر منتشرشده از اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ حاکی از شلیک مستقیم به سر و قلب معترضان است. این مقاله، الگوی ادعایی شلیک مرگبار در اعتراضات سراسری را بر اساس قواعد صریح حقوق بین‌الملل بررسی می‌کند.
اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ با انتشار گسترده ویدیوهایی همراه شد که نشان می‌دهد اصابت گلوله‌ها در موارد متعدد به سر و قفسه سینه معترضان صورت گرفته است. در این نوشتار، مشروعیت چنین رفتاری بر اساس اسناد الزام‌آور و استانداردهای بین‌المللی بررسی می‌شود. تمرکز تحلیل بر حق حیات، اصل تناسب، اصل ضرورت و ضوابط استفاده از سلاح گرم در مدیریت تجمعات است.
حق حیات در اعتراضات سراسری بر اساس میثاق حقوق مدنی و سیاسی
ماده ۶ بند ۱ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی تصریح می‌کند: «حق حیات، حقی ذاتی برای هر انسان است و این حق باید به موجب قانون حمایت شود. هیچ‌کس را نمی‌توان به طور خودسرانه از زندگی محروم کرد.» این ماده یک تعهد الزام‌آور برای دولت‌های عضو ایجاد می‌کند.
مفهوم «محرومیت خودسرانه از حیات» در تفسیر عمومی شماره ۳۶ کمیته حقوق بشر سازمان ملل به‌صراحت شامل استفاده غیرضروری یا نامتناسب از نیروی مرگبار توسط مأموران اجرای قانون می‌شود. بنابراین، هرگونه شلیک به قصد کشتن در جریان اعتراضات سراسری، باید با معیار ضرورت مطلق و تهدید فوری جانی سنجیده شود.
اگر شلیک به سر یا قلب بدون وجود تهدید قریب‌الوقوع علیه جان مأموران یا اشخاص دیگر انجام شده باشد، چنین اقدامی می‌تواند مصداق محرومیت خودسرانه از حق حیات تلقی شود.
اصول اساسی سازمان ملل درباره استفاده از زور و سلاح گرم
«اصول اساسی سازمان ملل درباره استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرای قانون» مصوب ۱۹۹۰، چارچوب دقیق و بدون ابهامی برای استفاده از نیروی مرگبار تعیین کرده است.
اصل ۹ این سند تصریح می‌کند که مأموران تنها زمانی مجاز به استفاده از سلاح گرم هستند که برای دفاع از خود یا دیگران در برابر تهدید قریب‌الوقوع مرگ یا جراحت شدید کاملاً اجتناب‌ناپذیر باشد. این اصل همچنین تأکید می‌کند که استفاده از سلاح گرم باید آخرین راه‌حل باشد.
اصل ۵ همین سند نیز بر اصول ضرورت و تناسب تأکید دارد. طبق این اصل، استفاده از زور باید متناسب با شدت جرم و هدف مشروع مورد نظر باشد و آسیب و صدمه باید به حداقل برسد.
در چارچوب اعتراضات سراسری، اگر معترضان غیرمسلح باشند و تهدید فوری جانی ایجاد نکرده باشند، توسل مستقیم به شلیک مرگبار با اصول ۵ و ۹ ناسازگار خواهد بود.
هدف‌گیری نقاط حیاتی و معیار تناسب
بر اساس گزارش‌های ارائه‌شده، اصابت گلوله‌ها در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ در موارد متعدد به سر و قلب بوده است. این نواحی از بدن از نظر پزشکی، حیاتی محسوب می‌شوند و احتمال مرگ فوری را افزایش می‌دهند.
در حقوق بین‌الملل، اصل تناسب ایجاب می‌کند که حتی در صورت مشروع بودن استفاده از زور، شدت آن نباید بیش از حد لازم باشد. شلیک مستقیم به نقاط حیاتی، در صورت امکان استفاده از روش‌های کم‌خطرتر، با این اصل تعارض پیدا می‌کند.
علاوه بر این، اصل احتیاط که در تفسیرهای کمیته حقوق بشر مورد تأکید قرار گرفته، دولت‌ها را ملزم می‌کند که عملیات انتظامی را به گونه‌ای طراحی کنند که خطر مرگ به حداقل برسد. هدف‌گیری سر و قلب، با این الزام سازگار نیست مگر در شرایط تهدید فوری مرگبار.
- فیلم لحظه شلیک بی‌رحمانه به سر و قلب دختران معترض در اعتراضـات سراسری ۱۴۰۴ توسط پاسداران؛ هولوکاست در قرن ۲۱
- فیلم به رگبار بستن وحشیانه مردم در فردیس کرج در اعتراضـات سراسری ۱۴۰۴ توسط پاسداران
- فیلم شلیک از فاصله یک متری به ۲جوان معترض در مشهد؛ سندی دیگر از سرکوب خونین اعتراضـات سراسری ۱۴۰۴ + عکس‌ها
- تهران قلب اعتراضات سراسری ایران؛ فیلم‌های تکان‌دهنده یک شب پرتنش
- فیلم تکان دهنده شلیک گلوله توسط پاسداران به قلب دختر معترض در تهران – اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- فیلم شلیک بی‌محابای تیر مستقیم جنگی پاسداران و لباس شخصی‌ها به مردم در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- فیلم تکان دهنده حمله وحشیانه بسیجی‌های قمه بدست به دختر معترض و قمه زدن به سر او در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- ۵فیلم که جهان را شوکه کرد؛ صحنه‌های تکان‌دهنده اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ایران
- فیلم شکار مرگبار مردم توسط تک‌تیراندازان پاسدار در نجف‌آباد
استقرار تک‌تیراندازها و ارزیابی حقوقی آن
گزارش‌های مربوط به استقرار تک‌تیراندازها در ارتفاعات شهری در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴، از منظر حقوقی نیز قابل بررسی است. تک‌تیرانداز، ابزاری برای هدف‌گیری دقیق و مرگبار است و در عملیات نظامی کاربرد دارد.
در مدیریت تجمعات غیرمسلحانه، استانداردهای بین‌المللی تأکید دارند که رویکرد باید مبتنی بر کاهش تنش و کنترل تدریجی باشد. استقرار تک‌تیرانداز، در صورت فقدان تهدید مسلحانه، می‌تواند نشان‌دهنده پیش‌بینی استفاده مرگبار از زور باشد.
چنانچه استفاده از تک‌تیرانداز بدون وجود خطر قریب‌الوقوع علیه جان اشخاص صورت گرفته باشد، این اقدام با اصل ضرورت مطلق در تعارض قرار می‌گیرد.
تجمع مسالمت‌آمیز و حمایت حقوق بین‌الملل
ماده ۲۱ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی حق تجمع مسالمت‌آمیز را به رسمیت می‌شناسد. محدودیت این حق تنها در صورتی مجاز است که به موجب قانون و برای حفظ امنیت ملی یا نظم عمومی ضروری باشد.
حتی در صورت بروز خشونت‌های پراکنده، تعهد دولت به رعایت حق حیات و اصل تناسب پابرجاست. استفاده مرگبار از سلاح گرم نمی‌تواند ابزار عادی برای متفرق کردن تجمعات در اعتراضات سراسری تلقی شود.
تعهد به تحقیق مؤثر و مستقل
بر اساس ماده ۲ بند ۳ میثاق حقوق مدنی و سیاسی، دولت‌ها موظف‌اند برای نقض حقوق بنیادین، از جمله حق حیات، جبران مؤثر فراهم کنند. این تعهد مستلزم انجام تحقیقات سریع، مستقل و بی‌طرفانه درباره هر مورد مرگ ناشی از مداخله نیروهای امنیتی است.
اصول مربوط به پیشگیری و تحقیق مؤثر درباره اعدام‌های فراقضایی، مصوب شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل، نیز بر لزوم تحقیق کامل و شفاف در موارد مرگ مشکوک تأکید دارد.
در صورتی که در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ تحقیق مستقل و علنی درباره شلیک‌ها انجام نشده باشد، این امر می‌تواند نقض تعهدات بین‌المللی در زمینه پاسخگویی تلقی شود.
جمع‌بندی حقوقی درباره اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
بر اساس اسناد صریح حقوق بین‌الملل، استفاده از سلاح گرم تنها در شرایط تهدید فوری جانی و به‌عنوان آخرین راه‌حل مجاز است. شلیک به سر و قلب معترضان، در صورت نبود چنین تهدیدی، می‌تواند مصداق محرومیت خودسرانه از حق حیات باشد.
اصول ضرورت، تناسب و احتیاط چارچوبی روشن و بدون ابهام برای ارزیابی رفتار نیروهای امنیتی فراهم می‌کند. در چارچوب این اصول، اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نیازمند بررسی دقیق، مستقل و حقوقی درباره مشروعیت استفاده مرگبار از سلاح گرم است.
تحلیل حقوقی نشان می‌دهد که هرگونه سیاست یا الگوی هدفمند برای شلیک به نقاط حیاتی، در صورت اثبات، با تعهدات ناشی از میثاق حقوق مدنی و سیاسی و اصول سازمان ملل درباره استفاده از زور در تعارض خواهد بود.
نقض سیستماتیک حق حیات در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
الگوی شلیک به سر و قلب معترضان در اعتراضات سراسری، مصداق نقض آشکار اصول بنیادین حقوق بشر است.
نقض حق حیات: ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر – هر فرد حق زندگی و امنیت شخصی دارد.
نقض منع استفاده خودسرانه از زور مرگبار: اصول پایه‌ای سازمان ملل درباره استفاده از زور – استفاده از سلاح گرم تنها در صورت تهدید فوری جانی مجاز است.
نقض حق تجمع مسالمت‌آمیز: ماده ۲۰ اعلامیه جهانی حقوق بشر – هر فرد حق شرکت در تجمعات مسالمت‌آمیز را دارد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک