زندان قزلحصار؛ گزارشی از ۱۵ روز اعتصاب غذای زندانیان + کرونولوژی

پانزدهمین روز اعتصاب غذای زندانیان محکوم به اعدام در زندان قزلحصار؛ آیا خواسته معترضان شنیده خواهد شد؟

کانون حقوق بشر ایران، دوشنبه ۵ مردادماه ۱۴۰۵ – اعتصاب غذای جمعی حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد دو زندان قزلحصار کرج، اکنون وارد پانزدهمین روز خود شده است؛ اعتراضی که در واکنش به انتقال زندانیان به سلول‌های انفرادی و نگرانی از اجرای قریب‌الوقوع احکام اعدام آغاز شد و اکنون به یکی از گسترده‌ترین اعتراض‌های جمعی زندانیان محکوم به اعدام در سال‌های اخیر تبدیل شده است. گزارش‌های منتشرشده از داخل زندان از وخامت وضعیت جسمانی بسیاری از اعتصاب‌کنندگان، ادامه انتقال زندانیان، بی‌توجهی به خواسته‌های آنان و افزایش نگرانی خانواده‌ها حکایت دارد. این گزارش، روند کامل پانزده روز اعتراض، مطالبات زندانیان و آخرین تحولات این اعتصاب را بررسی می‌کند.

باکس اطلاعاتی

پانزدهمین روز اعتصاب غذای زندانیان قزلحصار؛ اعتراضی که به نماد مخالفت با اعدام تبدیل شد

اعتصاب غذای زندانیان محکوم به اعدام در زندان قزلحصار، اکنون وارد پانزدهمین روز شده است؛ اعتراضی که از نخستین ساعات روز دوشنبه ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵ آغاز شد و تاکنون بدون دستیابی به خواسته‌های معترضان ادامه دارد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی منابع حقوق بشری، این اعتصاب پس از انتقال شش زندانی محکوم به اعدام در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر به سلول‌های انفرادی آغاز شد؛ اقدامی که در زندان‌های حکومت معمولاً به‌عنوان مقدمه اجرای حکم اعدام شناخته می‌شود. همین موضوع باعث شد حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد دو زندان قزلحصار با خودداری از دریافت جیره غذایی و برگزاری تحصن، اعتراضی کم‌سابقه را آغاز کنند.

آنچه این اعتراض را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند، تنها شمار بالای شرکت‌کنندگان نیست؛ بلکه استمرار آن در طول دو هفته، گسترش حمایت خانواده‌ها و بازتاب گسترده در رسانه‌ها و نهادهای حقوق بشری است. با وجود گذشت پانزده روز، هیچ گزارش رسمی از گفت‌وگوی مسئولان با نمایندگان زندانیان یا پذیرش مطالبات آنان منتشر نشده است.

چرا زندانیان محکوم به اعدام در قزلحصار اعتصاب غذا کرده‌اند؟

مطالبه اصلی اعتصاب‌کنندگان، توقف اجرای احکام اعدام و بازنگری در پرونده‌های محکومان، به‌ویژه در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر است.

زندانیان معتقدند انتقال محکومان به سلول انفرادی در شرایطی که بحث اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر همچنان در دستور کار برخی نهادهای حکومتی قرار دارد، می‌تواند جان افرادی را بگیرد که شاید در صورت اصلاح قوانین یا بررسی دوباره پرونده‌ها، امکان تغییر حکم آنان وجود داشته باشد. از همین رو، آنان خواستار توقف اجرای احکام تا زمان تعیین تکلیف اصلاحات قانونی شده‌اند.

در کنار این مطالبه، زندانیان شعارهایی مانند «نه به اعدام»، «حق جوانان ایران زندان و اعدام نیست» و «نه به اعدام مواد مخدر» را به‌عنوان محور اصلی اعتراض خود مطرح کرده‌اند؛ شعارهایی که نشان می‌دهد این اعتصاب تنها واکنشی به وضعیت چند زندانی نیست، بلکه اعتراضی گسترده به سیاست تداوم اجرای مجازات اعدام محسوب می‌شود.

شعارهای اعتصاب‌کنندگان چه پیامی را منتقل می‌کند؟

شعارهای مطرح‌شده در جریان این اعتصاب، تصویری روشن از مطالبات زندانیان ارائه می‌دهد.

اعتراض‌کنندگان ضمن اعلام حمایت از کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام»، خواهان توقف فوری اجرای احکام اعدام، اصلاح قوانین مربوط به جرایم مواد مخدر و بازنگری در پرونده‌های محکومان شده‌اند. آنان در پیام‌های منتشرشده از داخل زندان تأکید کرده‌اند که بسیاری از زندانیان برای نخستین بار مرتکب جرم شده‌اند و انتظار دارند پرونده‌هایشان با رویکردی متفاوت مورد بررسی قرار گیرد.

واکنش مسئولان زندان به اعتصاب زندانیان چه بوده است؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، پاسخ مسئولان زندان به اعتراض زندانیان، نه آغاز گفت‌وگو، بلکه افزایش اقدامات امنیتی بوده است.

در روزهای نخست اعتصاب، نیروهای حفاظتی با انتقال گروه دیگری از زندانیان محکوم به اعدام به سلول‌های انفرادی، تعداد افراد منتقل‌شده را به ۲۸ نفر رساندند. هم‌زمان، راهروها و درهای واحد دو بسته شد و ارتباط این بخش با سایر قسمت‌های زندان محدود گردید. همچنین گزارش‌هایی از فعال شدن دستگاه‌های ایجاد اختلال در سیگنال (جمر)، تلاش برای جلوگیری از انتشار تصاویر و محدود کردن ارتباط زندانیان با خارج از زندان منتشر شده است. با وجود این محدودیت‌ها، تصاویر و پیام‌هایی از داخل بند همچنان به بیرون منتقل شده و روند اعتراض را مستند کرده‌اند.

کرونولوژی پانزده روز اعتصاب غذا؛

آیا بیشتر محکومان مواد مخدر قربانی فقر و بحران اقتصادی هستند؟

یکی از محورهای اصلی پیام‌های منتشرشده از داخل واحد دو زندان قزلحصار، اشاره زندانیان به شرایطی است که آنان را به سوی پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر سوق داده است. بسیاری از اعتصاب‌کنندگان در پیام‌های خود تأکید کرده‌اند که انگیزه اصلی آنان از ورود به این فعالیت‌ها، کسب ثروت یا سازماندهی شبکه‌های بزرگ قاچاق نبوده، بلکه فشار شدید اقتصادی، بیکاری، فقر و ناتوانی در تأمین هزینه‌های زندگی، آنان را به تصمیم‌هایی سوق داده که اکنون با حکم اعدام برای آن روبه‌رو شده‌اند.

کارشناسان حوزه آسیب‌های اجتماعی سال‌هاست هشدار می‌دهند که گسترش فقر، تورم، بیکاری و کاهش فرصت‌های شغلی، زمینه افزایش جرایم معیشتی را فراهم می‌کند. در چنین شرایطی، گروهی از افراد برای تأمین حداقل نیازهای خانواده یا بازپرداخت بدهی‌ها، جذب فعالیت‌های پرخطر می‌شوند. هرچند این وضعیت مسئولیت کیفری افراد را به‌طور کامل از بین نمی‌برد، اما نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از محکومان پرونده‌های مواد مخدر، خود نیز قربانی سیاست‌های اقتصادی، گسترش فقر و نبود فرصت‌های برابر در جامعه هستند.

اعتصاب‌کنندگان معتقدند اگر به جای اتکای گسترده به مجازات اعدام، سیاست‌های پیشگیرانه، حمایت‌های اجتماعی، ایجاد اشتغال و اصلاح قوانین کیفری در دستور کار قرار می‌گرفت، بسیاری از آنان هرگز وارد چنین پرونده‌هایی نمی‌شدند. از نگاه آنان، مجازات اعدام نمی‌تواند جایگزین حل ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی این پدیده باشد.

انتقال ۲۴۰ زندانی از واحد دو چه معنایی دارد؟

یکی از مهم‌ترین تحولات روزهای اخیر، انتقال گسترده زندانیان دارای محکومیت حبس از واحد دو زندان قزلحصار است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، طی حدود یک هفته نزدیک به ۲۴۰ زندانی از این واحد به بخش‌های دیگر زندان منتقل شده‌اند؛ ابتدا حدود ۱۰۰ نفر و سپس نزدیک به ۱۴۰ نفر دیگر به سالن سه واحد یک انتقال یافته‌اند. این جابه‌جایی‌ها نگرانی‌های تازه‌ای درباره هدف مسئولان زندان ایجاد کرده است.

منابع نزدیک به خانواده‌های زندانیان می‌گویند در صورت ادامه این روند، واحد دو عملاً به بخشی اختصاصی برای نگهداری محکومان به اعدام تبدیل خواهد شد؛ موضوعی که می‌تواند امکان اعمال محدودیت‌های بیشتر، کنترل شدیدتر ارتباطات و انتقال ناگهانی زندانیان به سلول‌های انفرادی را افزایش دهد.

تاکنون مدیریت زندان یا مقام‌های مسئول توضیح شفافی درباره علت این انتقال‌ها، معیار انتخاب افراد یا برنامه نهایی برای واحد دو ارائه نکرده‌اند؛ مسئله‌ای که بر نگرانی خانواده‌ها افزوده است.

چرا انتقال زندانیان به سلول انفرادی نگرانی ایجاد کرده است؟

در زندان‌های ایران، انتقال زندانیان محکوم به اعدام به سلول انفرادی در بسیاری از موارد مرحله‌ای پیش از اجرای حکم تلقی می‌شود.

همین سابقه باعث شد انتقال شش زندانی در آغاز اعتصاب، به سرعت موجی از نگرانی را در میان سایر محکومان ایجاد کند. چند روز بعد نیز انتقال ۲۲ زندانی دیگر به انفرادی، این نگرانی را تشدید کرد؛ زیرا مشخص نبود این اقدام برای اجرای احکام صورت گرفته یا با هدف پایان دادن به اعتراض‌ها انجام شده است.

اعتصاب‌کنندگان می‌گویند هدف اصلی آنان جلوگیری از اجرای احکام تا زمان بازنگری پرونده‌ها و تعیین تکلیف اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر است.

وضعیت جسمانی اعتصاب‌کنندگان در پانزدهمین روز چگونه است؟

با ورود اعتصاب غذا به پانزدهمین روز، گزارش‌های دریافتی از داخل زندان از وخامت تدریجی وضعیت جسمانی شمار زیادی از اعتصاب‌کنندگان حکایت دارد.

منابع مطلع از ضعف شدید، افت فشار خون، کاهش وزن، سرگیجه، بی‌حالی و کاهش توان جسمی بسیاری از زندانیان خبر داده‌اند. برخی از آنان به دلیل ادامه اعتصاب، توان انجام فعالیت‌های روزمره را نیز از دست داده‌اند.

در همین حال، زندانیان اعلام کرده‌اند که تاکنون تیم پزشکی به‌صورت منظم برای ارزیابی وضعیت اعتصاب‌کنندگان به واحد دو اعزام نشده و رسیدگی درمانی مؤثری نیز صورت نگرفته است.

ادامه اعتصاب غذای طولانی‌مدت بدون نظارت پزشکی می‌تواند خطر بروز آسیب‌های جدی و حتی جبران‌ناپذیر را افزایش دهد؛ موضوعی که خانواده‌های زندانیان نیز بارها درباره آن هشدار داده‌اند.

مسئولان زندان چه واکنشی به وضعیت درمانی نشان داده‌اند؟

به گفته زندانیان، مسئولان زندان و بهداری تاکنون اقدام مؤثری برای رسیدگی به وضعیت سلامت اعتصاب‌کنندگان انجام نداده‌اند.

معترضان می‌گویند نه تنها تیم پزشکی برای معاینه جمعی آنان اعزام نشده، بلکه هیچ مقام مسئولی نیز برای گفت‌وگو درباره مطالبات یا بررسی وضعیت بند در میان زندانیان حاضر نشده است. آنان هشدار داده‌اند که هرگونه آسیب جدی به سلامت اعتصاب‌کنندگان، مسئولیتی است که متوجه مدیریت زندان و مقام‌های مسئول خواهد بود.

وعده‌هایی که پس از اعتصاب سال گذشته عملی نشد

اعتصاب کنونی، نخستین اعتراض جمعی زندانیان واحد دو نیست.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، مهرماه سال گذشته نیز زندانیان این واحد پس از هفت روز اعتصاب غذا با نمایندگان قوه قضاییه، سازمان زندان‌ها و مدیریت زندان دیدار کردند. در آن زمان، وعده داده شد اجرای احکام اعدام برای مدتی متوقف شود، پرونده‌ها مورد بازنگری قرار گیرد و اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر پیگیری شود.

اکنون زندانیان می‌گویند با ازسرگیری انتقال محکومان به سلول‌های انفرادی و ادامه اجرای احکام، این وعده‌ها عملاً اجرا نشده و هیچ گزارش شفافی از نتیجه بازنگری پرونده‌ها نیز منتشر نشده است.

آیا اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر می‌تواند بر سرنوشت محکومان تأثیر بگذارد؟

هم‌زمان با ادامه اعتصاب، خبر دیدار دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با رئیس قوه قضاییه و بررسی اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر، توجه بسیاری از زندانیان و خانواده‌های آنان را جلب کرده است.

از نگاه اعتصاب‌کنندگان، تا زمانی که بررسی اصلاحات قانونی به پایان نرسیده، اجرای احکام اعدام در پرونده‌های مرتبط با مواد مخدر می‌تواند پیامدهایی غیرقابل بازگشت داشته باشد. به همین دلیل، یکی از اصلی‌ترین مطالبات آنان توقف اجرای احکام تا روشن شدن نتیجه این فرایند است.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

• لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا ‌کنون
• فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
• آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
• آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
• جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
• میدان شهدای اصفهان؛ ۱۶ متهم، اتهام محاربه و انجام شکنجه؛ آنچه از یکی از مهم‌ترین پرونده‌های اعتراضات ۱۴۰۴ می‌دانیم
• مهدی خانکی اعدام شد؛ اجرای حکم بازداشت‌شده اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ پس از کمتر از پنج ماه
• زندان قزلحصار؛ چهاردهمین روز اعتصاب غذا و انتقال ۲۴۰ زندانی از واحد ۲ + فیلم و عکس‌ها

بررسی حقوقی پرونده بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سال‌های گذشته بارها به دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، ابهام در رسیدگی به پرونده‌های امنیتی و استفاده گسترده از مجازات اعدام، مورد انتقاد نهادهای حقوق بشری قرار گرفته‌اند. با این حال، حتی بر اساس قوانین داخلی حکومتی نیز مقام‌های مسئول موظف به رعایت اصول دادرسی عادلانه، حفظ جان زندانیان و تأمین حقوق قانونی آنان هستند.

اعتصاب غذای جمعی زندانیان محکوم به اعدام در واحد دو زندان قزلحصار، افزون بر ابعاد انسانی و حقوق بشری، از منظر حقوق داخلی نیز پرسش‌های جدی درباره نحوه عملکرد دستگاه قضایی و سازمان زندان‌ها ایجاد کرده است.

۱. حق برخورداری از کرامت انسانی

اصل ۲۲ قانون اساسی، حیثیت، جان، مال، حقوق، مسکن و شغل اشخاص را از تعرض مصون دانسته است، مگر در مواردی که قانون تجویز کند. همچنین اصل ۳۹ قانون اساسی هرگونه هتک حرمت و تعرض به حیثیت افراد بازداشت‌شده یا زندانی را ممنوع اعلام کرده است.

در شرایطی که گزارش‌ها از وخامت وضعیت جسمانی اعتصاب‌کنندگان، نبود رسیدگی درمانی کافی و ادامه فشارهای امنیتی حکایت دارد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا مسئولان زندان تمامی تکالیف قانونی خود را برای حفظ سلامت زندانیان انجام داده‌اند یا خیر.

۲. حق دسترسی به خدمات درمانی

مطابق آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها، مسئولان زندان موظف‌اند سلامت جسمی و روانی زندانیان را به‌طور مستمر پایش کنند و در صورت نیاز، خدمات درمانی لازم را بدون تبعیض در اختیار آنان قرار دهند.

اعتصاب غذا، هرچند اقدامی اعتراضی از سوی زندانی است، اما این موضوع مسئولیت قانونی مدیریت زندان را برای نظارت پزشکی و جلوگیری از بروز آسیب‌های جبران‌ناپذیر از بین نمی‌برد.

گزارش‌های منتشرشده مبنی بر اعزام نشدن تیم پزشکی، بی‌توجهی بهداری و نبود ارزیابی مستمر وضعیت اعتصاب‌کنندگان، می‌تواند با تکالیف قانونی سازمان زندان‌ها در تعارض قرار گیرد.

۳. ابهام در اجرای احکام هم‌زمان با بررسی اصلاح قانون

یکی از مهم‌ترین مطالبات زندانیان، توقف اجرای احکام اعدام تا پایان بررسی اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، هم‌زمان با ادامه اعتصاب، موضوع اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر در نشست میان مقام‌های قضایی و مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر مطرح شده است. اجرای احکام اعدام در شرایطی که خود مقام‌های حکومتی از ضرورت اصلاح برخی مقررات سخن می‌گویند، می‌تواند پرسش‌هایی درباره اصل احتیاط قضایی و امکان بازنگری در برخی پرونده‌ها ایجاد کند.

۴. ضرورت شفافیت در انتقال زندانیان

انتقال دست‌کم ۲۴۰ زندانی از واحد دو بدون ارائه توضیح رسمی، یکی دیگر از موضوعاتی است که از منظر حقوقی نیازمند شفاف‌سازی است.

خانواده‌های زندانیان و نهادهای حقوق بشری خواستار اعلام دلایل این جابه‌جایی‌ها، معیار انتخاب افراد منتقل‌شده و برنامه مسئولان درباره وضعیت واحد دو شده‌اند. نبود اطلاع‌رسانی شفاف می‌تواند نگرانی‌ها درباره امنیت و حقوق زندانیان را افزایش دهد.

نقض حقوق بشردر رابطه با زندانیان اعتصاب غذا در زندان قزلحصار

ادامه اعتصاب غذای جمعی زندانیان محکوم به اعدام در زندان قزلحصار و گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت آنان، نگرانی‌های جدی از منظر حقوق بین‌الملل حقوق بشر ایجاد کرده است.

مواد حقوق بشری مرتبط

حق حیات

ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی بر حق ذاتی هر انسان برای برخورداری از زندگی تأکید می‌کنند.

ادامه اجرای گسترده احکام اعدام، به‌ویژه در پرونده‌هایی که درخواست بازنگری یا اصلاح قوانین مرتبط با آنها مطرح است، همواره یکی از محورهای اصلی انتقاد نهادهای بین‌المللی حقوق بشر بوده است.

منع شکنجه و رفتار غیرانسانی

ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۷ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی هرگونه شکنجه یا رفتار ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز را ممنوع اعلام کرده‌اند.

چنانچه گزارش‌های مربوط به نبود رسیدگی درمانی کافی، تشدید فشارهای امنیتی، محدودیت ارتباطات و بی‌توجهی به وضعیت جسمانی اعتصاب‌کنندگان صحت داشته باشد، این اقدامات می‌تواند از منظر حقوق بشری نیازمند بررسی مستقل باشد.

حق برخورداری از مراقبت پزشکی

بر اساس قواعد نلسون ماندلا، دولت‌ها موظف‌اند خدمات درمانی زندانیان را با استانداردی معادل خدمات درمانی خارج از زندان تأمین کنند.

در این چارچوب، اعتصاب غذا نباید موجب محرومیت زندانی از مراقبت پزشکی، پایش مستمر سلامت یا دسترسی به درمان شود. مسئولیت حفظ جان زندانیان، حتی در شرایط اعتصاب غذا، همچنان بر عهده مقام‌های مسئول باقی می‌ماند.

حق دسترسی به دادرسی عادلانه

ماده ۱۴ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی بر حق هر فرد برای برخورداری از دادرسی عادلانه و امکان بازبینی مؤثر احکام تأکید دارد.

در شرایطی که بحث اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر و امکان بازنگری برخی پرونده‌ها مطرح شده است، درخواست زندانیان برای توقف اجرای احکام تا روشن شدن نتیجه این فرایند، از منظر حقوقی و حقوق بشری قابل توجه است.

جمع‌بندی نهایی

ورود اعتصاب غذای حدود ۱۵۰۰ زندانی محکوم به اعدام در واحد دو زندان قزلحصار به پانزدهمین روز، این اعتراض را به یکی از طولانی‌ترین و گسترده‌ترین اعتصاب‌های جمعی زندانیان محکوم به اعدام در سال‌های اخیر تبدیل کرده است.

طی این پانزده روز، اعتصاب‌کنندگان با وجود وخامت وضعیت جسمانی، انتقال گروهی از زندانیان، محدودیت‌های امنیتی و بی‌پاسخ ماندن مطالباتشان، بر خواسته اصلی خود یعنی توقف اجرای احکام اعدام، بازنگری در پرونده‌ها و اصلاح قوانین مربوط به جرایم مواد مخدر تأکید کرده‌اند.

هم‌زمان، انتقال دست‌کم ۲۴۰ زندانی از واحد دو، نگرانی‌ها درباره تغییر ساختار این بند و افزایش فشار بر محکومان به اعدام را تشدید کرده است. از سوی دیگر، استمرار اعتصاب غذا بدون رسیدگی پزشکی کافی، نگرانی خانواده‌ها و نهادهای حقوق بشری را درباره سلامت و جان اعتصاب‌کنندگان افزایش داده است.

در حالی که موضوع اصلاح قانون مبارزه با مواد مخدر همچنان در دستور بررسی برخی نهادهای حکومتی قرار دارد، خانواده‌های زندانیان و مدافعان حقوق بشر خواستار توقف اجرای احکام اعدام، آغاز گفت‌وگوی مستقیم با زندانیان، اعزام فوری تیم‌های پزشکی مستقل و بررسی دوباره پرونده‌هایی هستند که مجازات آنها غیرقابل بازگشت است.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک