احمد شاملو، بنیانگذار شعر سپید و از برجستهترین روشنفکران معاصر ایران، با شعر، پژوهش، روزنامهنگاری و ایستادگی در برابر سانسور و استبداد، میراثی ماندگار از آزادیخواهی، استقلال اندیشه و تعهد اجتماعی برای نسلهای امروز و آینده بر جای گذاشت
کانون حقوق بشر ایران، جمعه ۲ مردادماه ۱۴۰۵ – احمد شاملو از جریانسازترین، تاثیرگذارترین و چندوجهیترین چهرههای فرهنگ و ادبیات معاصر ایران است. او نه تنها با شکستن قالبهای سنتی، مسیر شعر فارسی را تغییر داد، بلکه به عنوان یک روزنامهنگار جسور، مترجم پرکار، پژوهشگر فرهنگ عامه و فعال اجتماعی، اثری عمیق و ماندگار بر چند نسل از روشنفکران ایرانی گذاشت.
احمد شاملو نمونهای بارز از یک «روشنفکر متعهد و مستقل» بود که هرگز قلم و اندیشهاش را در خدمت قدرتهای حاکم درنیاورد. موضعگیریهای تند سیاسی او در تمام طول زندگیاش، هم در دوران رانده شدن و سانسور در دیکتاتوری پهلوی و هم در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷، هزینههای سنگینی از جمله زندان، ممنوعالقلمی، قطع حقوق و انزوای اجباری را برای او به همراه داشت.
در سالگرد درگذشت این شاعر پرآوازه معاصر ایران پرداختن به برخی از وجوه زندگی پرارزش ایشان میتواند راهنمای اندیشه و عمل جوانان این مرز و بوم گردد اگر چه وجوه مختلف این زندگی درهم آمیخته و عجین شده در شخصیت شاملو است اما جداسازی و پرداختن به تک تک این وجوه میتواند در شناخت و معرفی او موثرتر باشد.
شاملو شاعر شاعران عصر جدید ایران زمین
خلق شعر سپید : بزرگترین دستاورد احمد شاملو در تاریخ ادبیات ایران، پایهگذاری شعر سپید یا شعر شاملویی است. پیش از او، نیما یوشیج با شکستن تساوی مصرعها و تغییر جایگاه قافیه، «شعر نو» را بنیان گذاشته بود، اما نیما همچنان به وزن عروضی وفادار بود.
شاملو گامی فراتر نهاد. او با انتشار مجموعههایی چون هوای تازه (۱۳۳۶)، وزن عروضی را به طور کامل از شعر حذف کرد و نشان داد که شعر میتواند بدون ریتمهای سنتی و تنها با اتکا به «موسیقی درونی کلمات»، لحن حماسی و همنشینی واژگان، تاثیری شگرف بگذارد. او در این راه، به شدت تحت تاثیر نثر کهن فارسی (بهویژه تاریخ بیهقی و تذکرةالاولیاء) بود و توانست زبانی باشکوه، آهنگین و منحصربهفرد خلق کند.
مضامین کلیدی در شعر شاملو
شعر شاملو بازتابدهنده وضعیت انسان عصر خود است. اصلیترین درونمایههای آثار او عبارتند از:
انسان و آزادی: انسان در نگاه احمد شاملو موجودی است والا و شایسته آزادی. او به شدت ظلم، استبداد و ناآگاهی را با اشعارش مورد حمله قرار می داد.
امید و حماسه: حتی در تاریکترین دورانهای سیاسی، شعر شاملو لحنی ناامید و شکستخورده ندارد؛ زبان او همیشه حماسی، ایستاده و نویددهنده سحر و روشنایی است.
برخی از شعرهای او عبارتند از :
هوای تازه (۱۳۳۶) مانیفست شعر سپید و نقطه عطف شعر معاصر
باغ آینه (۱۳۳۹)
آیدا در آینه (۱۳۴۳)
ققنوس در باران (۱۳۴۵)
مرثیه های خاک (۱۳۴۸)
شکفتن در مه (۱۳۴۹)
ابراهیم در آتش (۱۳۵۲)
دشنه در دیس (۱۳۵۶)
ترانه های کوچک غربت (۱۳۵۹)
مدایح بی صله (۱۳۷۱)
در آستانه (۱۳۷۶)
حدیث بی قرار ماهان (۱۳۷۹)
و ده ها و شاید صدها اشعار دیگر
شاملو نویسنده و مترجم زبردست
ترجمه: احمد شاملو آثار نویسندگان و شاعران بزرگی را به ایرانیان معرفی کرد. ترجمههای او از اشعار لورکا، رمان دن آرام اثر میخائیل شولوخوف و شازده کوچولو اثر سنتاگزوپری، با اینکه گاهی با لحن و زبان خود شاملو بازآفرینی شدهاند، اما هنوز از پرخوانندهترین ترجمهها هستند.
روزنامهنگاری: او سردبیری نشریات جریانسازی مانند کتاب هفته، خوشه و کتاب جمعه را بر عهده داشت که سنگر سنگین روشنفکری و نقد ادبی در زمان خود بودند.
گزارشها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران
- لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا کنون
- فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشتشدگان اعتراضات ۱۴۰۴
- آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
- آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- میدان شهدای اصفهان؛ ۱۶ متهم، اتهام محاربه و انجام شکنجه؛ آنچه از یکی از مهمترین پروندههای اعتراضات ۱۴۰۴ میدانیم
- مهدی خانکی اعدام شد؛ اجرای حکم بازداشتشده اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ پس از کمتر از پنج ماه
- یازدهمین روز اعتصاب غذای زندانیان زندان قزلحصار؛ وخامت حال اعتصابکنندگان همزمان با بیعملی مسئولان
شاملو فرهنگ شناس برجسته ایرانی
کتاب کوچه پژوهش فولکلور بزرگترین مرجع فرهنگ عامه ایران
کتاب کوچه، غول آساترین و جامع ترین پروژه پژوهشی احمد شاملو، که با همکاری همسرش آیدا با هدف «گردآوری فرهنگ عامیانه مردم ایران» نوشته شده است. این کتاب دائرةالمعارفی عظیم از ضربالمثلها، اصطلاحات، بازیها و باورهای توده مردم ایران است.
احمد شاملو در این کتاب صرفا به لغات نپرداخته بلکه هر آنچه را که به فرهنگ شفاهی و عامه مردم مربوط میشود را ثبت کرده است. مانند ریشه یابی ضرب المثل ها و اصطلاحات عامیانه؛ باورهای توده مردم و خرافات؛ چیستان و ترانه های کودکانه و لالایی ها ؛ ادبیات جاده ایی و پشت کامیونی و … هم از نظر شاملو دور نمانده و به ثبت رسیده است.
شاملو گوش خود را به زبان واقعی جاری در کوچه و خیابان؛ قهوه خانه و خانه های مردم عادی سپرد زیرا او زبان کوچه و بازار را واجد ارزش ادبی و تاریخی میدانست و معتقد بود که روح واقعی یک ملت در زبان عامیانه آنها جریان پیدا می کند.
شاملو در خاطراتش می گوید جرقه اولیه این کتاب در دوران نوجوانی و جوانی در ذهنش زده شد زمانی که اصطلاحات جالب و خاصی را از هم کلاسی ها و مردم کوچه و بازار می شنید و آنها را در کاغذهای باطله و پاکت سیگار یادداشت می کرد یادداشت هایی که بعدها تبدیل به بزرگترین دایره المعارف فولکلور ایران شد.
کتاب کوچه، پروژه چنان وسیعی بود که در زمان حیات او به پایان نرسید؛ ۱۴ جلد از این مجموعه در زمان حیات شاملو به چاپ رسید . پس از درگذشت او با تلاش آیدا سرکیسیان مجلدات بعدی تدوین و انتشار یافت.
سازش ناپذیر در برابر ظلم و استبداد
احمد شاملو نمونهای بارز از یک «روشنفکر متعهد و مستقل» بود که هرگز قلم و اندیشهاش را در خدمت قدرتهای حاکم درنیاورد. موضعگیریهای تند سیاسی او در تمام طول زندگیاش، هم در دوران رانده شدن و سانسور در دیکتاتوری سلطنتی و هم در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷و حاکمیت دیکتاتوری ولایت فقیه، هزینههای سنگینی از جمله زندان، ممنوعالقلمی، قطع حقوق و انزوای اجباری را برای او در پی داشت.
نگاهی به کارنامه مبارزات، مخالفتها و آسیبهایی که او در دو رژیم گذشته و کنونی متحمل شد میتواند آموزه هایی برای آحاد مردم بویژه جوانان ایران زمین همراه داشته باشد .
فرجام یک ایستادگی
حتی پس از مرگ احمد شاملو در سال ۱۳۷۹، مخالفتها با او تمام نشد. مأموران امنیتی بارها از برگزاری مراسم سالگرد او در امامزاده طاهر جلوگیری کردند و سنگ مزار او چندین بار توسط افراد ناشناس (لباسشخصیها) تخریب یا شکسته شد. با این حال، شاملو با پذیرش این همه آسیب، هرگز تن به سازش نداد و در حافظه جمعی ایرانیان به عنوان مظهر «شرافت قلم و تن ندادن به قدرت» باقی ماند.
اعتراض به خفقان و نظامهای حاکم
احمد شاملو شاهکارهای متعددی دارد که مستقیما در ستایش مبارزان، اعتراض به خفقان، و نقد کوبنده نظامهای حاکم (چه از نوع سلطنتی آن و چه در حاکمیت دیکتاتوری ولایت فقیه) سروده شدهاند. زبان حماسی و استعاری شاملو به او این امکان را میداد که در تندترین دورانهای سانسور، پیام خود را به گوش مخاطب برساند.
از جمله در دوران پهلوی در شعر «از زخم قلب لقمان ديرند» در ستایش از مرتضی کیوان سرود
«از زخم قلب لقمان دیرندهست این کلام
نه از شکاف جدار قلعهی فلان…
…
سال بد
سال باد
سال اشک
سال شک.
سال روزهای دراز و استقامتهای کم
سالی که هما قلم شد و کتابت بهدنیا نیامد
سالی که خون جوشندهی فلان
قطرهیی شد که بر خاک چکید
و از مقتل او گلی نرست…»
مرگ نازلی
در شعر «مرگ نازلی» (برای وارطان سالاخانیان) این چنین سرود :
«نازلی! بهار خنده زد و ارغوان شکفت.
در خانه، زیر پنجره گل داد یاس پیر.
دست از گمان بدار!
بودن به از نبود شدن، خاصه در بهار…
نازلی سخن
نگفت،
سرافراز
دندان خشم بر جگر خسته بسته و رفت…
ـ نازلی! سخن بگو!
مرغ سکوت، جوجهی مرگی فجیع را
در آشیان به بیضه نشسته ست!
نازلی سخن نگفت؛
چو خورشید
از تیرگی برآمد و در خون نشست و رفت…»
شعر «شبانه» (در اعتراض به فضای خفقان ساواک)
اشعار پس از انقلاب ضدسلطنتی (در اعتراض به آغاز دیکتاتوری جدید)
احمد شاملو در ۳۱ تیر ۱۳۵۸ با سرودن شعر «در این بنبست»، موضع خود را نسبت به شکلگیری دیکتاتوری تازه پس از انقلاب ضدسلطنتی آشکار کرد. این شعر در همان تاریخ در روزنامه «بامداد» منتشر شد و به یکی از نخستین واکنشهای ادبی او نسبت به فضای سیاسی پس از انقلاب بدل شد.
«دهانت را میبویند
مبادا که گفته باشی دوستت میدارم.
دلت را میبویند…
روزگار غریبیست، نازنین!
و عشق را
کنار تیرک راهبند
تازیانه میزنند.
عشق را در پستوی خانه نهان باید کرد…»
احمد شاملو پس از انقلاب ضدسلطنتی، وقتی دید آزادیهای وعده داده شده محقق نشدند و موج اعدامها و سرکوبها آغاز شد، لحن اشعارش تندتر، عریانتر و معترضتر شد.
شعر «روزگار غریبیست، نازنین» (بخش دوم)
این شعر (که ادامه همان تم شبانه است اما بعد از انقلاب بازآفرینی و تکمیل شد) مستقیما به فضای ایدئولوژیک، اعدامها و سرکوب اندیشهها در دهه ۶۰ اشاره دارد:
«در این بنبست کج و پیچ سرما
آتش را
به سوختبار سرود و شعر
فروزان میدارند.
به اندیشیدن خطر مکن.
روزگار غریبیست، نازنین!
آن که بر در میکوبد شباهنگام
به کشتن چراغ آمده است،
نور را در پستوی خانه نهان باید کرد…
دهانت را میبویند مبادا گفته باشی آزادی
روزگار غریبیست نازنین…»
شعر «خطابه آسان در امید» (در رثای اعدامشدگان)
این شعر تکاندهنده، اعتراض صریح شاملو به اعدامهای گسترده مخالفان سیاسی و جوانان در سالهای پس از انقلاب است. او حکومت را متهم میکند که به جای ساختن وطن، تنها خاک را از خون جوانان بارور میکند:
«دستت را به من بده دستت را به من بده
که آشنای همدردیم!
…
بچههای اعماق
بچههای ذلت و خون و گرسنگی
که پیش از آن که به تکالیف مدرسهی خود برسند
مکلف به مرگ شدند!
با این همه خاک ما بارور بود
از خون گرم شهیدی که پیش از آن که نام کوچک خود را بداند
مقتول ماشینی شد
که به نام خدا و وطن
حرکت میکرد!»
شعر «در این برهوت» (در نقد حاکمیت مذهبی)
شاملو در این شعر با زبانی نمادین، طبقه حاکم جدید را کسانی میداند که جز مرگ و اندوه، سوغاتی برای جامعه ندارند:
«کجاست آن باران تند
که لایههای چرک این سالیان را بشوید؟
ما در برهوتی تنفس میکنیم
که در آن
هر دکان کفنفروشی را
به نام “بنیاد مسکن مستضعفان”
قلمداد کردهاند.
زاد و رود ما را در گهواره خفه کردند
و ما هنوز
به نام شهیدان خود
سوگند میخوریم…»
شاملو با این اشعار نشان داد که «شعر» برای او تنها یک ابزار زیباییشناختی نیست، بلکه ابزاری است در برابر ظلم؛ چه شاه تاجدار، چه حاکمان بعدی جامهی زهد پوشیده.
زندگانی پربار شاملو
احمد شاملو در اواخر عمر از بیماری دیابت رنج میبرد و سرانجام در ۲ مرداد ۱۳۷۹ در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت. پیکر او در امامزاده طاهر در میان اندوه هزاران نفر از عاشقانش به خاک سپرده شد.
میراث شاملو تنها کتابهایش نیستند؛ میراث او «آزادیخواهی»، «ایستادگی در برابر سانسور» و «تعهد هنرمند به جامعه» است. او زبان فارسی را وسعت بخشید و به شعر، هویتی نوین داد که هنوز پس از گذشت سالها، طنین آن در گوش ادبیات ایران جاری است.
سخن پایانی
احمد شاملو فراتر از یک نام در تاریخ ادبیات، یک جریان فکری مستقل و تمامعیار بود که هرگز قلم خود را به مصلحت قدرتهای وقت نفروخت. او با تکیه بر اصالت زبان عامه، خلق شعر سپید و سرودن از والایی مقام انسان و آزادی، هزینههای سنگینی چون زندان، سانسور شدید، قطع حقوق و انزوای اجباری را در طول زندگی خویش به جان خرید. میراث ماندگار شاملو تنها مجلدات عظیم «کتاب کوچه» یا دفاتر بیشمار شعرش نیست؛ بلکه میراث حقیقی او، رسم شرافت، ایستادگی در برابر خفقان و تعهد تزلزلناپذیر هنرمند به جامعه است که طنین آن همچنان در گوش نسلهای امروز و فردا جاری خواهد ماند.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post