اگر کودتا صورت نمیگرفت ( در یک فرض محال ) و حکومت دکتر محمد مصدق ادامه پیدا میکرد به قطع و یقین اولین محصول و نتیجه آن دمکراسی ، حاکمیت مردم و رای آنها بود. در این صورت نمایندگاه مجلس توسط مردم انتخاب شده و دولت توسط اکثریت آنها تشکیل میشد، ایران نیز ۷۰ سال پیش به جرگه چنین کشورهای دمکراتیک میپیوست و میتوانست سرآغاز شکوفایی نوین ایران باشد
کانون حقوق بشر ایران، پنجشنبه ۱۴ اسفندماه ۱۴۰۴ – روز ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ مردم ایران یکی از شایستهترین و محبوبترین رهبران خود را از دست دادند. دکتر محمد مصدق در ۸۴ سالگی در روستای احمدآباد، محل تبعید غیرقانونیاش، بر اثر سرطان درگذشت. او با ملی کردن صنعت نفت، استعمار انگلیس و شرکت بریتیش پترولیوم را به چالش کشید و به نماد استقلالخواهی بدل شد. دفاع او در دادگاه لاهه موجب سربلندی کشور شد و اقداماتش الهامبخش ملتهای منطقه برای رهایی از استعمار بود؛ از جمله ملی شدن کانال سوئز توسط جمال عبدالناصر. سیاست موازنه منفی او نیز اثری جهانی گذاشت و بعدها الگوی شکلگیری جنبش عدم تعهد به رهبری تیتو شد.
دوران بیماری، نحوه مواجهه او با آن، وفات و وصایایش نیز درسآموز بود. او از پذیرش درمان ویژه و سفر به خارج خودداری کرد. وصیت نمود در کنار شهدای سی تیر در ابنبابویه دفن شود. بخش عمدهای از دارایی خود را وقف امور خیریه کرد، از جمله خرید زمین برای باشگاه دانشجویان دانشگاه تهران و بازسازی ساختمان آن کرد.
حیات و ممات مصدق سرشار از افتخار و الهام است. در سالگرد درگذشت او میتوان به مهمترین ویژگیهای شخصی و دستاوردهای سیاسیاش پرداخت؛ ویژگیهایی که در شرایط کنونی و همزمان با قیام گسترده مردم علیه حکومت دینی خامنهای، میتواند معیاری برای تشخیص جریانهای اصولی از غیر اصولی باشد. کارنامه او معیاری برای سنجش وطنپرستی از وطنفروشی، آزادی از استبداد، دموکراسی از دیکتاتوری و تمایز حق از باطل است.
گذری کوتاه بر اقدامات و زندگی دکتر محمد مصدق تا آغاز نخست وزیری
دکتر محمد مصدق در دوران انقلاب مشروطه بهعنوان جوانی آگاه و روشنفکر از حامیان این جنبش بود. شخصیت دموکرات و آزادیخواه او در همان دوره شکل گرفت و تا پایان عمر به آن وفادار ماند. با روی کار آمدن پهلوی، او با استبداد تازه مخالفت کرد و به تاجگذاری رضاخان اعتراض نمود. مصدق از دستاوردهای انقلاب مشروطه دفاع کرد؛ انقلابی که با محدود کردن قدرت شاه، اصل حاکمیت قانون را تثبیت کرده بود.
بهدلیل این مواضع، رضا شاه پهلوی او را زندانی و سپس تبعید کرد. با این حال، مصدق از مخالفت با دیکتاتوری و وابستگی عقبنشینی نکرد. یکی از اختلافهای جدی او با رضا شاه بر سر احداث راهآهن سراسری بود. او معتقد بود مسیر جنوب به شمال در راستای منافع سوقالجیشی استعمار انگلیس طراحی شده و سودی برای مردم ندارد. مصدق پیشنهاد میکرد راهآهن در امتداد جاده ابریشم و از غرب به شرق احداث شود تا مبادلات تجاری را تقویت و به اقتصاد کشور کمک کند، نه آنکه برای جابهجایی نظامی نیروها برنامهریزی شود.
همچنین مصدق در سال ۱۲۹۳، تنها هشت سال پس از پیروزی مشروطه، دکترای حقوق خود را از دانشگاه نوشاتل سوئیس دریافت کرد و به نخستین ایرانی دارای مدرک دکترای حقوق تبدیل شد.
مختصری در باره دوران نخست وزیری دکتر مصدق
دوران نخستوزیری دکتر محمد مصدق ۲۸ ماه به طول انجامید؛ دورهای کوتاه اما همراه با بحرانهای سیاسی و فشارهای گسترده. با وجود این تلاطمها، او دستاوردهای مهمی را ثبت کرد که در تاریخ کشور و منطقه ماندگار شد.
در اردیبهشت ۱۳۳۰، مصدق با رأی اعتماد مجلس شورای ملی مأمور اجرای مصوبه ملی شدن صنعت نفت شد. یکی از نخستین اقدامات او تلاش برای احیای دستاوردهای انقلاب مشروطه بود. او بر این اصل تأکید داشت که شاه باید سلطنت کند نه حکومت، زیرا اعمال حاکمیت از طریق مجلس نمایندگان مردم انجام میشود. در پی مقاومت شاه، مصدق استعفا داد و شاه آن را پذیرفت. اما قیام ۳۰ تیر مردم، زمینه بازگشت او و پذیرش خواستههایش را فراهم کرد، هرچند کشمکش بر سر قدرت ادامه یافت.
از دیگر اقدامات مهم او، گسترش آزادیهای سیاسی بود. فعالیت احزاب، آزادی مطبوعات، بیان عقاید، انتخابات و تشکیل اجتماعات آزاد شد. در حوزه نفت، اجرای کامل ملی شدن صنعت نفت و خلعید از شرکت بریتیش پترولیوم در مناطق نفتخیز جنوب انجام گرفت و اداره تأسیسات به متخصصان و کارگران ایرانی سپرده شد.
در عرصه حقوقی بینالمللی، مصدق در دادگاه لاهه در برابر شکایت شرکت نفت انگلیس دفاع کرد. دادگاه صلاحیت خود را رد کرد و این تصمیم بهعنوان پیروزی حقوقی مصدق ثبت شد. در ساختار داخلی نیز با تصویب لایحه استقلال کانون وکلای دادگستری در اسفند ۱۳۳۱، گامی در جهت تفکیک قوا برداشت.
در حوزه اقتصاد، توازن صادرات و واردات از دستاوردهای شاخص دولت او بود. در سیاست خارجی، با اجرای سیاست موازنه منفی از اعطای امتیاز اقتصادی به بلوک غرب و نیز شوروی خودداری کرد. این رویکرد او را به نماد استقلالطلبی بدل ساخت، هرچند موجب همزمانی مخالفت هر دو بلوک با دولتش شد.
- فراخوان اجرای مصوبه ۲۱۱، آزادی زندانیان در پی حملات جنگی
- وضعیت اضطراری در زندان اوین؛ نگرانی درباره شرایط زندانیان و مطالبه آزادی آنها
- خامنهای کشته شد؛ رهبری که مرگ و نابودی را از خمینی به ارث برد
- اصابت موشک به دیوار زندان اوین؛ جان زندانیان در معرض خطر فوری
- تهدید به انتقال اجباری در زندان اوین؛ خانوادهها از فشار و اجبار بر زندانیان خبر دادند
کودتای ارتجاعی و استعماری علیه دکتر مصدق در ۲۸ مرداد و دستگیری او
سرانجام درباره دکتر محمد مصدق و دولت ملی او، تصمیم در سطح قدرتهای خارجی اتخاذ شد. انگلستان و ایالات متحده با هدایت سازمان سیا، کودتایی نظامی را طراحی و اجرا کردند.
کودتا در ۲۵ مرداد ابتدا ناکام ماند و موجب خروج شاه از کشور شد. با این حال، ارتش شاهنشاهی با دستور آمریکا وارد عمل شد. نیروهای نظامی با تانک و توپ به خیابانها آمدند. گروههایی از اوباش تهران، از جمله شعبان بیمخ، با حمایت مالی سیا به صحنه آورده شدند. در ۲۸ مرداد، مقر نخستوزیری محاصره و هدف حمله قرار گرفت. پس از دستگیری مصدق، دولت ملی منحل و دولت زاهدی مستقر شد.
این رویداد با همراهی جریانهای ارتجاعی به رهبری کاشانی و انفعال حزب توده به نتیجه رسید. بسیاری بازداشت شدند و برخی مانند دکتر فاطمی اعدام شدند. مصدق در دادگاه نظامی محاکمه و به زندان و تبعید محکوم شد. او در جلسه دادگاه با دفاعیات خود، روند محاکمه را به عرصه نقد کودتا تبدیل کرد.
اگر کودتا نمیشد!
فرض کنیم اگر کودتا صورت نمیگرفت ( در یک فرض محال ) و حکومت دکتر مصدق ادامه پیدا میکرد چه تحولاتی در ایران صورت میگرفت و چه اتفاقاتی واقع نمیشد
- به قطع و یقین اولین محصول و نتیجه آن دمکراسی ، حاکمیت مردم و رای آنها بود و نمایندگاه مجلس توسط مردم انتخاب میشوند و دولت توسط اکثریت آنها تشکیل میشود ایران نیز ۷۰ سال پیش به جرگه چنین کشورهای دمکراتیک میپیوست و میتوانست سرآغاز شکوفایی نوین کشور ایران باشد
- با اطمینان میتوان گفت تعدد احزاب و آزادی بیان و مطبوعات و آزادی انتخاب در ایران گارانتی میشد
- فقر و بدبختی با توزیع عادلانه ثروت عمومی تا حد زیادی از بین میرفت و حاشیه نشین هایی مانند یاخچی آباد و یافت آباد و … نه تنها گسترش پیدا نمیکرد بلکه همانهایی هم که موجود بودند از بین میرفتند
- هیچگاه افکار و اندیشه های عقب مانده مانند خمینی میدان پیدا نکرده و هرگز پدیدهای به اسم خمینی در ایران ظهور نمیکرد.
زندانی و تبعید مصدق و درگذشت او
دکتر محمد مصدق پس از کودتا سه سال در زندان بود. سپس به زادگاهش در روستای احمدآباد تبعید شد. او ده سال پایانی عمر را در انزوا، تحت محدودیتهای شدید و با بیماری سپری کرد. با این حال، امید خود را به جوانان مبارز از دست نداد. پس از پیروزی انقلاب الجزایر اعلام کرد که نسل جوان روزی کشور را از استبداد سلطنتی رها خواهد کرد.
مصدق در ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ در بیمارستان نجمیه تهران درگذشت. او وصیت کرده بود در کنار شهدای قیام ۳۰ تیر در ابنبابویه دفن شود. اما شاه با اجرای این وصیت مخالفت کرد. در نتیجه، پیکر او در ملک شخصیاش در قلعه احمدآباد به خاک سپرده شد.
گرامیداشت درگذشت مصدق در ۱۴ اسفند ۵۸
در ۱۴ اسفند ۱۳۵۸ بیش از یک میلیون نفر در احمدآباد بر مزار مصدق گرد آمدند. در این مراسم چهرههایی از جمله آیتالله طالقانی سخنرانی کردند. این تجمع گسترده با واکنش منفی خمینی روبهرو شد. او این مراسم را با ادبیاتی تحقیرآمیز توصیف کرد. در مرداد ۱۳۵۹ نیز از ۲۸ مرداد بهعنوان روز شکست مصدق یاد کرد. در سالهای بعد، برگزاری مراسم سالگرد ۱۴ اسفند در احمدآباد ممنوع شد. این روز همواره با حضور و کنترل نیروهای امنیتی در اطراف مزار مصدق همراه بوده است.
مواضع خمینی و آخوندها علیه دکتر محمد مصدق
خمینی که در تداوم مواضع فضلالله نوری و آیتالله کاشانی قرار داشت، با ملیگرایی و اندیشههای دکتر محمد مصدق مخالفت میکرد. مخالفت این جریان با انقلاب مشروطه و رویکرد مصدق در تاریخ ثبت شده است.. او حتی نام خیابانی را که مردم پس از سقوط دیکتاتوری سلطنتی به نام مصدق گذاشته بودند را هم تحمل نکرد و آن را تغییر داد. همچنین از شکست مصدق در کودتای ۲۸ مرداد ابراز رضایت کرد.
در مقابل، در کتابهای درسی از کاشانی تمجید شد و اماکن متعددی به نام او ثبت گردید. همزمان تلاشهایی برای حذف نام و دستاوردهای مصدق از حافظه رسمی تاریخ صورت گرفت. یادکرد از مصدق و اشاره به اقدامات او در ساختار حاکم با محدودیت و پیامدهای قضایی همراه شد.
با وجود این اقدامات، جایگاه مصدق در حافظه تاریخی جامعه حفظ شده و چهره و مسیر سیاسی او همچنان مورد توجه بخشهایی از افکار عمومی قرار دارد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post