تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان، در کنار اهمیت اقتصادی، دارای ابعاد حقوقی، ژئوپلیتیکی و امنیتی پیچیدهای است که هرگونه اختلال در آن میتواند پیامدهای جهانی داشته باشد
کانون حقوق بشر ایران، پنجشنبه ۶ فروردینماه ۱۴۰۵ – تنگه هرمز یکی از مهمترین گذرگاههای دریایی جهان است که بخش قابل توجهی از تجارت نفت و گاز جهان از آن عبور میکند. موقعیت جغرافیایی، قوانین بینالمللی دریاها، امنیت انرژی و وابستگی اقتصاد جهانی به این مسیر، باعث شده است که این تنگه به یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیکی جهان تبدیل شود.
اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی تنگه هرمز
تنگه هرمز یک گذرگاه استراتژیک است که خلیج فارس را به دریای عمان متصل میکند و حدود ۲۰ درصد از عرضه نفت جهان از این مسیر عبور میکند. دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان میدهد حدود یکچهارم تجارت نفت دریابرد جهان و بخش قابل توجهی از صادرات گاز طبیعی مایع از این گذرگاه انجام میشود. به همین دلیل هرگونه اختلال در این مسیر میتواند بهسرعت بر بازارهای جهانی انرژی، زنجیره تأمین و حتی امنیت غذایی در بسیاری از کشورها تأثیر بگذارد.
این تنگه میان ایران در شمال و عمان در جنوب قرار دارد. طول آن ۱۶۷ کیلومتر است و عرض آن در پهنترین نقطه ۹۷ کیلومتر و در باریکترین نقطه ۳۹ کیلومتر است. عرض کم تنگه و تمرکز مسیرهای کشتیرانی، اهمیت استراتژیک این منطقه را دوچندان کرده است.
ابعاد حقوقی و مسئله «حق عبور ترانزیتی»
برای بررسی مسئله کنترل و عبور از تنگه هرمز باید به حقوق بینالملل دریاها مراجعه کرد. بر اساس کنوانسیون حقوق دریاها، هر کشور تا ۱۲ مایل دریایی از خط ساحلی خود دارای آبهای سرزمینی است. با توجه به عرض کم تنگه هرمز، آبهای سرزمینی ایران و عمان در برخی مناطق با یکدیگر همپوشانی دارند.
با این حال، تنگه هرمز یک «تنگه بینالمللی» محسوب میشود و مشمول اصل «عبور ترانزیتی» است. این اصل به کشتیها و هواپیماها اجازه میدهد بدون مانع از تنگه عبور کنند، حتی اگر در آبهای سرزمینی کشورها باشند. به همین دلیل از نظر حقوقی، هیچ کشوری نمیتواند این تنگه را بهطور کامل مسدود کند.
عرض باریک تنگه باعث شده مسیرهای اصلی کشتیرانی بهگونهای طراحی شوند که مسیر ورود کشتیها عمدتاً در آبهای عمان و مسیر خروج به آبهای ایران نزدیکتر باشد. همچنین عمق آب در سمت جنوبی تنگه بیشتر است و این موضوع عبور نفتکشهای بزرگ را در این مسیر آسانتر میکند.
- فیلم تکان دهنده به رگبار بستن و کشتن ۲نوجوان بخاطر شادی مرگ خامنهای در فردیس کرج
- وضعیت اضطراری در زندان اوین؛ نگرانی درباره شرایط زندانیان و مطالبه آزادی آنها
- خامنهای کشته شد؛ رهبری که مرگ و نابودی را از خمینی به ارث برد
- اصابت موشک به دیوار زندان اوین؛ جان زندانیان در معرض خطر فوری
- تهدید به انتقال اجباری در زندان اوین؛ خانوادهها از فشار و اجبار بر زندانیان خبر دادند
- تشدید جنگ قدرت پس از مرگ خامنهای؛ مجتبی خامنهای در سایه جنگ جناحها به رهبری رسید
- بازداشت اسماعیل شکری منتشر کننده فیلم دردناک «سپهر بابا کجایی؟» و جستجو در بین اجساد – هشدار تصاویر دردناک
مفهوم «بسته شدن تنگه هرمز» در عمل
در ادبیات سیاسی معمولاً از اصطلاح «بستن تنگه هرمز» استفاده میشود، اما در عمل این اصطلاح به معنای مسدود شدن کامل فیزیکی مسیر نیست. در واقع آنچه در شرایط بحران رخ میدهد، افزایش ناامنی و ریسک عبور کشتیها است. اقداماتی مانند تهدید به حمله، مینگذاری یا توقیف کشتیها میتواند باعث شود شرکتهای کشتیرانی از عبور از این مسیر خودداری کنند.
گزارشها نشان میدهد در شرایط تنش، تعداد کشتیهای عبوری کاهش مییابد، نه به دلیل بسته شدن رسمی تنگه، بلکه به دلیل افزایش خطرات امنیتی. در تاریخ معاصر نیز نمونههایی از این وضعیت وجود داشته است. برای مثال در دهه ۱۹۸۰ در جریان جنگ ایران و عراق، حمله به نفتکشها باعث شد عبور کشتیها از خلیج فارس بسیار خطرناک شود، اما تنگه بهطور کامل بسته نشد.
نقش تنگه هرمز در تجارت جهانی و اقتصاد
برخلاف تصور عمومی که نقش کشورهای منطقه را تنها در صادرات نفت و گاز میداند، در دو دهه گذشته کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس سرمایهگذاری گستردهای برای تنوعبخشی به اقتصاد خود انجام دادهاند. در نتیجه، محصولات صادراتی این کشورها شامل مواد شیمیایی، فلزات و کالاهای صنعتی نیز میشود که بخش قابل توجهی از آنها از مسیر تنگه هرمز به بازارهای جهانی صادر میشود.
به همین دلیل اختلال در تردد کشتیها در تنگه هرمز تنها باعث افزایش قیمت نفت نمیشود، بلکه میتواند قیمت مواد غذایی و کالاهای صنعتی را نیز افزایش دهد و زنجیره تولید جهانی را با اختلال مواجه کند.
بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، حدود ۲۵ درصد از ترانزیت دریایی نفت خام جهان از مسیر تنگه هرمز انجام میشود. عربستان سعودی، عراق، امارات، ایران و کویت پنج صادرکننده اصلی نفت از این مسیر هستند و در مجموع بیش از ۹۰ درصد نفت عبوری از این تنگه را صادر میکنند.
کشورهای وابسته به انرژی عبوری از تنگه هرمز
اقتصاد بسیاری از کشورهای جهان به نفت عبوری از تنگه هرمز وابسته است. کشورهای آسیایی بزرگترین خریداران نفت عبوری از این مسیر هستند و حدود ۸۹ درصد نفت عبوری از این تنگه به آسیا صادر میشود.
چین بزرگترین خریدار نفت عبوری از این تنگه است و پس از آن هند، کره جنوبی و ژاپن قرار دارند. در مقابل، سهم ایالات متحده از نفت عبوری از این تنگه بسیار کمتر است که نشاندهنده تنوع منابع انرژی این کشور است.
بسته شدن تنگه هرمز یا اختلال در تردد کشتیها میتواند اقتصادهای آسیایی، بهویژه چین و هند را بیش از سایر کشورها تحت تأثیر قرار دهد، زیرا بخش بزرگی از انرژی مورد نیاز خود را از این مسیر تأمین میکنند.
نکته پایانی
تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است که علاوه بر اهمیت اقتصادی، دارای ابعاد حقوقی، امنیتی و ژئوپلیتیکی پیچیدهای است. بر اساس حقوق بینالملل، این تنگه یک گذرگاه بینالمللی محسوب میشود و مسدود کردن کامل آن امکانپذیر نیست، اما افزایش ناامنی میتواند عملاً عبور کشتیها را کاهش دهد. هرگونه اختلال در این مسیر میتواند پیامدهای گستردهای بر بازار انرژی، تجارت جهانی و اقتصاد کشورهای مختلف داشته باشد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post