با گذشت دهه‌ها از اعدام قاضی محمد، نام او همچنان در تاریخ معاصر ایران و کردستان به عنوان یکی از چهره‌های سیاسی و نماد مطالبات مردم کردستان باقی مانده است
کانون حقوق بشر ایران دوشنبه ۱۰ فروردین‌ماه ۱۴۰۵ – ۷۹ سال پیش در چنین روزی قاضی محمد، رهبر جمهوری مهاباد، در میدان چوارچرا مهاباد اعدام شد. نام او با تاریخ مبارزات و خواسته‌های مردم کردستان گره خورده است و بدون پرداختن به مطالبات مردم کردستان، نمی‌توان از نقش و جایگاه او سخن گفت. قاضی محمد با تشکیل دولت محلی کردستان تحت عنوان جمهوری مهاباد، تلاش کرد ایده خودمختاری در چارچوب حکومت مرکزی را عملی کند؛ موضوعی که از نگاه طرفداران او با اتهام تجزیه‌طلبی در تعارض بوده است. او در دوران فعالیت سیاسی خود تلاش کرد از طریق مذاکره و روش‌های مسالمت‌آمیز، خواسته‌های مردم کردستان را پیگیری کند و در این مسیر چندین بار به تهران سفر کرد. با وجود شرایط پیچیده سیاسی آن دوران و رقابت قدرت‌های مختلف، قاضی محمد بر مطالبات مردم کردستان تأکید داشت و در نهایت نیز در همین مسیر اعدام شد. نام او همچنان در تاریخ سیاسی کردستان به‌عنوان یکی از چهره‌های مهم این دوره شناخته می‌شود.
تشکیل جمهوری مهاباد و شرایط داخلی و بین‌المللی
با پایان جنگ جهانی دوم و اشغال کشور توسط نیروهای متفقین و از جمله حضور نیروهای شوروی در شمال‌غرب، فضای سیاسی نسبتاً بازتری در کشور به‌وجود آمد. در چنین شرایط داخلی و بین‌المللی، اقوام و ملیت‌ها فرصت یافتند مطالبات خود را مطرح کنند. در همین فضا، مردم کردستان به رهبری قاضی محمد و با تشکیل حزب دمکرات کردستان، جمهوری مهاباد را تأسیس کردند و خواست خودمختاری کردستان را مطرح نمودند. در این راستا، قاضی محمد چندین بار به تهران سفر کرد و با نمایندگان دولت مرکزی وارد مذاکره شد.
جمهوری مهاباد در مدت ۱۱ ماه حکومت محلی، اقداماتی در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و آموزشی انجام داد که در تاریخ ثبت شده است. از جمله این اقدامات می‌توان به تشکیل اتحادیه‌های زنان و جوانان، تأسیس مدارس دخترانه، آموزش به زبان کردی، چاپ کتاب‌های کردی، تشکیل گروه‌های هنری، توجه به حقوق افراد غیرکرد، توجه به حقوق زنان، حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و تلاش برای ایجاد عدالت اجتماعی اشاره کرد. این اقدامات در آن دوره موجب ایجاد نوعی نظم، آرامش و رضایت نسبی در منطقه شده بود.
پایان جمهوری مهاباد و دستگیری قاضی محمد
با توجه به اینکه حکومت مرکزی حاضر به پذیرش خواسته‌های مردم کردستان و به رسمیت شناختن حقوق آنان نشد، در نهایت تصمیم به سرکوب جمهوری مهاباد گرفت. در آن زمان به دلیل حضور نیروهای شوروی در شمال کشور و ناتوانی دولت مرکزی در رویارویی مستقیم، موضوع از طریق مذاکرات سیاسی دنبال شد. قوام‌السلطنه که در آن دوره به نخست‌وزیری رسید، در مذاکرات با شوروی موضوع امتیاز نفت شمال را مطرح کرد و در مقابل، زمینه خروج نیروهای شوروی و پایان حمایت آنان از جنبش‌های منطقه‌ای فراهم شد.
پس از این توافق، نیروهای دولتی به آذربایجان و کردستان وارد شدند و با عملیات نظامی، جمهوری مهاباد و حکومت آذربایجان را سرکوب کردند و رهبران این جنبش‌ها از جمله قاضی محمد دستگیر شدند. به این ترتیب جمهوری مهاباد پس از یک دوره کوتاه به پایان رسید و پس از آن نیز قرارداد مربوط به امتیاز نفت شمال عملاً اجرا نشد.
محاکمه و اعدام قاضی محمد
محاکمه قاضی محمد در اواخر دی‌ماه ۱۳۲۵ آغاز شد و چند روز به طول انجامید. در همان محاکمه نخست، حکم اعدام او و همراهانش صادر شد. محاکمه دوم در ۷ فروردین ۱۳۲۶ آغاز و در ۹ فروردین پایان یافت. با این حال، آنچه در این دادگاه‌ها بیش از هر چیز در تاریخ ثبت شد، شجاعت و استواری قاضی محمد در برابر دادگاه نظامی بود؛ تا جایی که برخی حاضران در دادگاه گفته‌اند این قاضی محمد بود که در واقع حکومت را محاکمه می‌کرد.
قاضی محمد در سخنان خود در دادگاه، سیاست‌های دولت مرکزی را عامل اصلی بحران کردستان دانست و تأکید کرد که اگر دولت، کردها را خائن می‌داند باید این منطقه را ترک کند و اگر آنان را میهن‌پرست می‌داند باید اجازه دهد مردم خود سرنوشتشان را در دست بگیرند. او همچنین اعلام کرد که اقداماتش نتیجه محرومیت مردم کردستان و نقض قانون اساسی از سوی حکومت بوده است. هنگامی که در دادگاه به او اتهام خیانت زده شد، در پاسخ گفت: «این‌جا خانه من است، خاک کردستان خاک نیاکان من است، چگونه می‌توانم از آن دست بردارم.»
گزارشگران و افسرانی که در دادگاه حضور داشتند، از شجاعت و آرامش او در طول محاکمه نوشته‌اند و تأکید کرده‌اند که او بدون ترس از مرگ، با صراحت از حقوق مردم کردستان دفاع می‌کرد. قاضی محمد خود نیز در دادگاه گفته بود که مدت‌هاست خود را برای چنین روزی آماده کرده و مرگ در راه آزادی مردمش را با آغوش باز می‌پذیرد.
- فیلم تکان دهنده به رگبار بستن و کشتن ۲نوجوان بخاطر شادی مرگ خامنه‌ای در فردیس کرج
- وضعیت اضطراری در زندان اوین؛ نگرانی درباره شرایط زندانیان و مطالبه آزادی آنها
- خامنه‌ای کشته شد؛ رهبری که مرگ و نابودی را از خمینی به ارث برد
- اصابت موشک به دیوار زندان اوین؛ جان زندانیان در معرض خطر فوری
- تهدید به انتقال اجباری در زندان اوین؛ خانواده‌ها از فشار و اجبار بر زندانیان خبر دادند
- تشدید جنگ قدرت پس از مرگ خامنه‌ای؛ مجتبی خامنه‌ای در سایه جنگ جناح‌ها به رهبری رسید
- بازداشت اسماعیل شکری منتشر کننده فیلم دردناک «سپهر بابا کجایی؟» و جستجو در بین اجساد – هشدار تصاویر دردناک
- شلیک به پنجره منازل توسط بسیجی‌های آتش به اختیار؛ ادامه فضای رعب در سایه جنگ
شجاعت قاضی محمد در زندان به حدی بود كه افسران آ‌نجا را متحیر كرده بود. پیشوا هربار از دو باری كه به اصطلاح محاكمه شده است، نزدیک به ۴ ساعت سخنرانی کرده که به گفته‌ی سروان شریفی وکیل قاضی محمد « این قاضی محمد بود كه حكومت را محاكمه می‌كرد و از تمامی جهات آنها را زیر سوأل می‌برد»
در نهایت، با وجود وعده‌هایی که برای تأمین جان او و همراهانش داده شده بود، این وعده‌ها عملی نشد و او به همراه چند تن از نزدیکانش پس از محاکمه‌های نمایشی به اعدام محکوم شد. گفته می‌شود این شیوه، یعنی وعده مذاکره و سپس بازداشت و اعدام، پیش از آن نیز در برخورد با برخی رهبران محلی به‌کار گرفته شده بود.
قاضی محمد در لحظه اعدام نیز از خود شجاعت نشان داد و اجازه نداد چشمانش را ببندند و گفت می‌خواهد در آخرین لحظات زندگی با چشمانی باز به سرزمینش نگاه کند. او در آخرین سخنان خود از مردم کردستان خواست مبارزه برای حقوق خود را ادامه دهند. به این ترتیب، قاضی محمد به یکی از چهره‌های تاریخی جنبش کردستان تبدیل شد و نام او به عنوان «پیشوا» در تاریخ این منطقه و ایران ثبت شد.
مروری کوتاه بر زندگی قاضی محمد
قاضی محمد در سال ۱۲۸۰ شمسی در خانواده‌ای روشنفکر در مهاباد متولد شد و از جوانی وارد فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی شد. او علوم دینی، فلسفه، ادبیات و زبان عربی را نزد استادان برجسته فراگرفت و با تسلط به چند زبان از جمله کردی، فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسوی، به یکی از چهره‌های تحصیل‌کرده و تأثیرگذار زمان خود تبدیل شد. روحیه میهن‌دوستی و ارتباط او با روشنفکران و فعالان سیاسی، از جمله شیخ محمد خیابانی، باعث شد به‌تدریج به عنوان یکی از رهبران جنبش کردستان شناخته شود.
پدر او، قاضی علی، از روحانیان و قضات مهاباد بود و پس از درگذشت او در سال ۱۳۲۰، قاضی محمد مسئولیت قضاوت شهر را بر عهده گرفت. او همچنین در ساختار اداری منطقه فعال بود و در حوزه فرهنگ و آموزش نقش مهمی ایفا کرد. در دوران مسئولیت او، نخستین مدرسه دخترانه در مهاباد تأسیس شد. وی همچنین در سال ۱۳۱۵ به ریاست معارف مهاباد منصوب شد و تا سال ۱۳۲۱ ریاست جمعیت شیر و خورشید سرخ مهاباد را بر عهده داشت.
فعالیت سیاسی سازمان‌یافته قاضی محمد با تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران در سال ۱۳۲۴ وارد مرحله جدیدی شد. او در ادامه این فعالیت‌ها نقش مهمی در تحولات سیاسی کردستان و تشکیل جمهوری مهاباد ایفا کرد. سرانجام در سحرگاه ۱۰ فروردین ۱۳۲۶، پس از محاکمه‌ای که ناعادلانه توصیف شده است، قاضی محمد به همراه برادرش و یکی از بستگانش در میدان چوارچرا مهاباد اعدام شد.
با گذشت دهه‌ها از اعدام قاضی محمد، نام او همچنان در تاریخ معاصر ایران و کردستان به عنوان یکی از چهره‌های سیاسی و نماد مطالبات مردم کردستان باقی مانده است. تجربه جمهوری مهاباد نیز به عنوان دوره‌ای کوتاه اما تأثیرگذار در تاریخ سیاسی منطقه شناخته می‌شود و همچنان در مباحث مربوط به حقوق اقوام، عدالت اجتماعی و مدیریت محلی مورد توجه قرار می‌گیرد.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post