افشای بخشی از سازوکار امنیتی زندان اوین؛ خودروهای پنهان در چرخه انتقال و کنترل زندانیان

اطلاعات تازه رسیده از زندان اوین، ابعاد کمتر دیده‌شده‌ای از شبکه لجستیکی و امنیتی این زندان را آشکار می‌کند؛ خودروهایی که برای انتقال زندانیان سیاسی، جابه‌جایی مأموران و مأموریت‌های امنیتی مورد استفاده قرار می‌گیرند

کانون حقوق بشر ایران، پنج‌شنبه ۲۲ مردادماه ۱۴۰۵ – اطلاعاتی که در روزهای اخیر به کانون حقوق بشر ایران رسیده، تصویری تازه از یکی از بخش‌های کمتر دیده‌شده ساختار امنیتی زندان اوین ارائه می‌دهد. بر اساس این اطلاعات، مجموعه‌ای از خودروهای شخصی، ون، مینی‌بوس و دیگر وسایل نقلیه در چرخه جابه‌جایی زندانیان و نیروهای امنیتی این مجموعه به کار گرفته می‌شوند. اهمیت این اطلاعات تنها به نوع خودروها محدود نیست؛ مسئله اصلی، سازوکاری است که امکان انتقال زندانیان سیاسی میان بندها، محل‌های بازجویی و مراکز دیگر را در فضایی دور از نظارت خانواده و وکیل فراهم می‌کند.

شبکه‌ای که پشت دیوارهای زندان اوین فعالیت می‌کند

تصویر عمومی از زندان معمولاً به بندها، سلول‌ها، برج‌های مراقبت و دیوارهای بلند محدود می‌شود، اما اداره یک مرکز امنیتی گسترده به زیرساختی پیچیده‌تر نیاز دارد. اطلاعات تازه درباره زندان اوین نشان می‌دهد وسایل نقلیه نیز بخشی از همین ساختار هستند.

بر اساس گزارش منابع مطلع، بخشی از این خودروها در نقاط داخلی مجموعه نگهداری می‌شوند و دسترسی به آنها محدود است. خودروهای شخصی، ون‌های مخصوص انتقال زندانی، مینی‌بوس‌های مورد استفاده برای جابه‌جایی گروهی و خودروهای امدادی از جمله وسایلی هستند که در گزارش‌های دریافتی به آنها اشاره شده است.

درباره استفاده احتمالی از برخی خودروهای امدادی در مأموریت‌های امنیتی نیز گزارش‌هایی مطرح شده، اما جزئیات این بخش نیازمند مستندسازی بیشتر است.

وجود این شبکه حمل‌ونقل نشان می‌دهد کنترل زندانی تنها به فضای سلول و بند محدود نیست؛ مسیر انتقال نیز بخشی از فرایند امنیتی است. مشخصات برخی از خودرودهای این چرخ امنیتی در جدول زیر آمده است:

انتقال زندانیان سیاسی؛ جابه‌جایی در فضایی غیرشفاف

یکی از مهم‌ترین کارکردهای گزارش‌شده این خودروها، انتقال زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان امنیتی است.

بر اساس اطلاعات دریافتی، خودروها برای انتقال افراد میان بندهای مختلف، محل‌های بازجویی یا دیگر مراکز نگهداری مورد استفاده قرار می‌گیرند. نگرانی اصلی زمانی شکل می‌گیرد که چنین انتقال‌هایی بدون اطلاع به‌موقع خانواده یا وکیل انجام شود.

در چنین وضعیتی، خانواده ممکن است برای مدتی از محل نگهداری فرد بازداشت‌شده اطلاعی نداشته باشد. برای زندانی نیز انتقال ناگهانی می‌تواند به معنای قطع ارتباط با محیط قبلی، دشوارتر شدن دسترسی به وکیل و افزایش فشار روانی باشد.

از همین رو، شفافیت درباره انتقال زندانیان صرفاً یک موضوع اداری نیست؛ اطلاع از محل نگهداری فرد بازداشت‌شده بخشی اساسی از تضمین حقوق او و جلوگیری از نگهداری مخفیانه یا بی‌خبری خانواده است.

خودروها در خدمت جابه‌جایی ساختار امنیتی

کارکرد این وسایل نقلیه به انتقال زندانیان محدود نمی‌شود. بر اساس گزارش‌های رسیده، بازجویان، نیروهای اطلاعاتی و مأموران مستقر در زندان اوین نیز برای رفت‌وآمد در داخل مجموعه یا ارتباط با بخش‌های دیگر از خودروهای مختلف استفاده می‌کنند.

در دوره‌های افزایش تنش در زندان، اعتراض زندانیان یا اجرای اقدامات امنیتی، اهمیت این ظرفیت لجستیکی افزایش پیدا می‌کند. خودروها امکان انتقال سریع نیرو و جابه‌جایی افراد را میان بخش‌هایی فراهم می‌کنند که دسترسی عمومی به آنها وجود ندارد.

به این ترتیب، شبکه حمل‌ونقل داخلی را باید بخشی از زیرساخت عملیاتی ساختار امنیتی زندان دانست، نه صرفاً مجموعه‌ای از وسایل نقلیه اداری.

گزارش‌ها و اخبار مرتبط با نقض حقوق بشر در ایران

• لیست و مشخصات کامل زندانیان سیاسی اعدام شده از سال ۱۴۰۰ تا ‌کنون
• فهرست جامع زندانیان محکوم به اعدام – زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات ۱۴۰۴
• آرشیو قضات مرگ ـ قضات صادر کننده احکام اعدام در ایران
• آخرین خبرهای بازداشت شدگان اعتراضات
• جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلم‌های تکان‌دهنده + فیلم‌های افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
• مستند حقوقی؛ بررسی کارنامه محمدمهدی شهمیرزادی؛ قاضی و رئیس شعبه ۲۳ دادگاه انقلاب تهران
• مستند حقوقی، بررسی پرونده‌ای که منجر به اعدام عارف خوشکار شد

انتقال‌های خارج از دید خانواده و وکیل

یکی از جدی‌ترین ابعاد موضوع، گزارش‌هایی است که درباره انتقال زندانیان به محل‌هایی خارج از بند یا حتی خارج از مجموعه زندان مطرح می‌شود.

در پرونده‌های سیاسی و امنیتی، هرگونه جابه‌جایی بدون اطلاع خانواده و وکیل می‌تواند نگرانی جدی درباره محل نگهداری، وضعیت جسمی و امکان دسترسی فرد به حقوق دفاعی ایجاد کند.

از این منظر، مستندسازی سازوکار انتقال زندانیان می‌تواند به روشن‌تر شدن زنجیره تصمیم‌گیری و مسئولیت کمک کند. با این حال، انتشار چنین اطلاعاتی باید با رعایت اصول ایمنی انجام شود و نباید به افشای داده‌هایی منجر شود که امنیت زندانیان، خانواده‌ها یا منابع اطلاع‌رسانی را به خطر بیندازد.

چرا شناخت این بخش از ساختار زندان اهمیت دارد؟

اهمیت اطلاعات تازه در این است که بخشی از سازوکار کمتر دیده‌شده زندان اوین را به تصویر می‌کشد.

وقتی زندانی بدون اطلاع خانواده از یک بند خارج می‌شود، پرسش‌هایی اساسی مطرح می‌شود: چه نهادی دستور انتقال را صادر کرده است؟ مقصد کجاست؟ چه کسانی مسئول جابه‌جایی هستند؟ آیا انتقال ثبت شده است؟ و آیا وکیل و خانواده امکان اطلاع از محل نگهداری را دارند؟

پاسخگویی درباره این پرسش‌ها می‌تواند مانع شکل‌گیری فضایی شود که در آن جابه‌جایی افراد بدون امکان نظارت مستقل صورت گیرد.

هدف از مستندسازی حقوق بشری نیز باید روشن کردن سازوکارها و مسئولیت‌های نهادی باشد، نه قرار دادن افراد یا منابع در معرض خطر.

زندان اوین؛ فراتر از دیوارها و سلول‌ها

زندان اوین طی دهه‌های گذشته به یکی از شناخته‌شده‌ترین مراکز نگهداری زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان پرونده‌های امنیتی تبدیل شده است. روایت‌های متعدد زندانیان سابق و گزارش‌های حقوق بشری از سلول انفرادی، بازجویی‌های طولانی، فشار روانی، محدودیت تماس و ملاقات، محرومیت‌های درمانی و مشکلات مربوط به دسترسی مؤثر به وکیل حکایت داشته‌اند.

اطلاعات تازه درباره خودروهای مورد استفاده در این مجموعه، لایه دیگری از همین ساختار را آشکار می‌کند: زیرساختی که امکان جابه‌جایی زندانی، بازجو و نیروی امنیتی را میان بخش‌های مختلف فراهم می‌سازد.

شناخت چنین زیرساختی برای فهم نحوه عملکرد یک زندان امنیتی اهمیت دارد؛ زیرا کنترل زندانی تنها در سلول اتفاق نمی‌افتد. انتقال، قطع ارتباط، جابه‌جایی میان مراکز و نامشخص ماندن مقصد نیز می‌تواند بخشی از تجربه فشار بر زندانی و خانواده او باشد.

انتشار مسئولانه اطلاعات مربوط به این سازوکارها می‌تواند به مستندسازی دقیق‌تر وضعیت زندانیان و افزایش مطالبه برای شفافیت و پاسخگویی کمک کند. آنچه پشت دیوارهای اوین جریان دارد، نباید از نظارت عمومی و حقوق بشری مصون باقی بماند.

بررسی حقوقی وضعیت انتقال زندانیان در زندان اوین بر اساس قوانین داخلی

قوانین دیکتاتوری حاکم بر ایران در سال‌های گذشته بارها به دلیل مغایرت با موازین دادرسی عادلانه، ابهام در رسیدگی به پرونده‌های امنیتی و محدود کردن حقوق متهمان و زندانیان مورد انتقاد قرار گرفته‌اند. بررسی وضعیت انتقال زندانیان در زندان اوین بر اساس قوانین داخلی به معنای تأیید این قوانین نیست؛ هدف، نشان دادن مواردی است که حتی همین قوانین و مقررات نیز برای حفاظت از حقوق افراد بازداشت‌شده الزاماتی تعیین کرده‌اند.

ابهامات حقوقی

مهم‌ترین نگرانی به انتقال زندانیان بدون اطلاع خانواده و وکیل مربوط می‌شود. نامشخص ماندن محل نگهداری می‌تواند امکان دسترسی مؤثر به وکیل، پیگیری وضعیت فرد و نظارت بر رعایت حقوق او را مختل کند.

همچنین درباره مرجع صادرکننده دستور برخی انتقال‌ها، مقصد زندانیان و نحوه ثبت این جابه‌جایی‌ها شفافیت کافی وجود ندارد.

مواد قانونی مرتبط

• اصل ۳۲ قانون اساسی بر قانونی بودن بازداشت و رعایت ضوابط مربوط به آن تأکید دارد.
• اصل ۳۵ قانون اساسی حق برخورداری از وکیل را به رسمیت می‌شناسد.
• اصل ۳۹ قانون اساسی هتک حرمت و حیثیت افراد زندانی و بازداشت‌شده را ممنوع می‌کند.
• آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها نیز برای نگهداری، انتقال، ارتباط با خانواده و حقوق زندانیان ضوابطی تعیین کرده است.

موارد نقض و نگرانی‌های حقوقی

• انتقال زندانی بدون اطلاع به‌موقع خانواده؛
• اختلال احتمالی در دسترسی زندانی به وکیل؛
• ابهام درباره مقصد برخی انتقال‌ها؛
• نبود شفافیت درباره مرجع دستوردهنده و مسئول انتقال؛
• استفاده احتمالی از جابه‌جایی به‌عنوان ابزار افزایش فشار بر زندانیان سیاسی.

کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک