کارنامه چهار دههای سپاه پاسداران نشان میدهد که این نهاد، همواره پاسخ اعتراضات مردمی را با گلوله، بازداشت، شکنجه و کشتار داده است. سرکوب اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نیز در امتداد همین الگو قرار دارد؛ الگویی که در آن سپاه پاسداران بهعنوان بازوی اصلی سرکوب، نقش تعیینکنندهای ایفا میکند
کانون حقوق بشر ایران، یکشنبه ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ – در سالهای اخیر، بهویژه پس از سرکوب خونین اعتراضات در ایران، سپاه پاسداران بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه نهادهای بینالمللی قرار گرفته است. تلاشها و بحثهای رسمی در نهادهای اروپایی برای قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا، بازتابی از نگرانی عمیق نسبت به نقش این نهاد در نقض سیستماتیک حقوق بشر، سرکوب اعتراضات مردمی و صدور خشونت است.
هرچند این روند با پیچیدگیهای حقوقی و سیاسی همراه بوده، اما نفسِ طرح آن نشان میدهد که سپاه پاسداران دیگر صرفاً یک نیروی نظامی داخلی تلقی نمیشود، بلکه بهعنوان بازوی سرکوب و بیثباتساز یک حکومت، موضوعی بینالمللی است. بررسی تاریخچه و کارنامه سپاه پاسداران، بهویژه در حوزه سرکوب اعتراضات سراسری، نشان میدهد چرا چنین بحثهایی شکل گرفته و چرا نام این نهاد با خشونت، بحران و نارضایتی گره خورده است.
سپاه پاسداران؛ تولد یک نهاد برای بقا
تاریخ ۴۴ ساله دیکتاتوری حاکم بر ایران همواره با بحران، تنش، ناآرامی و نارضایتی اجتماعی همراه بوده است؛ نارضایتیای که هم از درون ساختار قدرت و هم از سوی جنبشهای اجتماعی و مردمی بروز یافته است. حکومت برای مهار این نارضایتیها، از همان ابتدای استقرار خود به ایجاد و تقویت ابزارهای سرکوب روی آورد. در این میان، سپاه پاسداران بهعنوان مهمترین و کارآمدترین ابزار حفظ قدرت شکل گرفت.
سپاه پاسداران در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ به دستور خمینی تأسیس شد. این اقدام، تنها چند ماه پس از پیروزی انقلاب، نشاندهنده آن بود که خمینی از همان آغاز، بقای نظام را نه در اجماع اجتماعی، بلکه در اتکای سازمانیافته به زور و سرکوب میدید. تشکیل سپاه پاسداران، در واقع ترسیم آیندهای بود که در آن هر اعتراض، هر مخالفت و هر جنبش اجتماعی با پاسخ امنیتی و نظامی مواجه میشود.
سپاه پاسداران؛ هسته سخت حاکمیت ولایت فقیه
در طول ۴۳ سال حاکمیت ولایت فقیه، سپاه پاسداران به ابزار اصلی و محوری سرکوب تبدیل شده است. مرور تاریخچه سپاه، در حقیقت مطالعه هسته سخت قدرت در این حکومت است؛ نهادی که نهتنها در عرصه نظامی، بلکه در سیاست، اقتصاد، امنیت داخلی و حتی فرهنگ و رسانه نفوذ کرده است. به همین دلیل، بررسی نقش سپاه در سرکوب اعتراضات مردمی، کلید فهم سازوکار بقای این نظام است.
دهه ۶۰؛ آغاز سرکوب سراسری
یکی از نخستین و مهمترین نقشآفرینیهای سپاه پاسداران در سرکوب، به تابستان ۱۳۶۰ بازمیگردد. پیش از آن نیز، اقدامات سرکوبگرانه سپاه در ترکمنصحرا، کردستان، خوزستان و تبریز، نشانههایی روشن از ماهیت این نهاد بود. اما در سال۶۰، سرکوب از حالت منطقهای خارج شد و سراسر ایران را دربر گرفت.
دهه ۶۰ را میتوان خونینترین دهه تاریخ معاصر ایران دانست. سپاه پاسداران و اطلاعات سپاه در شهرهای مختلف، هرگونه مخالفت سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی را با خشونت بیسابقه سرکوب کردند. این دهه، پایههای سیطره امنیتی سپاه بر جامعه ایران را تثبیت کرد؛ سیطرهای که با پایان جنگ و مرگ خمینی نهتنها کاهش نیافت، بلکه پررنگتر شد.
مشهد و قزوین؛ سرکوب اعتراضات شهری
در ۹ خرداد ۱۳۷۱، تخریب خانههای شهروندان در مشهد جرقه اعتراضات گستردهای را زد. کشتهشدن یک کودک در اثر تیراندازی نیروهای حکومتی، خشم عمومی را شعلهور کرد. سپاه پاسداران در ۱۰ خرداد وارد عمل شد و اعتراضات را با خشونت سرکوب کرد.
دو سال بعد، در ۱۳ مرداد ۱۳۷۳، مردم قزوین در اعتراض به رد لایحه استانشدن این شهر به خیابان آمدند. زمانی که نیروی انتظامی از کنترل اوضاع ناتوان ماند، سپاه پاسداران وارد شد و مردم را به گلوله بست. بعدها سعید حجاریان اعتراف کرد که در سرکوب مردم قزوین، سپاه از سلاحهای سنگین مانند آرپیجی و کاتیوشا استفاده کرده است؛ اعترافی که ابعاد نظامی سرکوب را آشکارتر کرد.
- فراخوان برای شناسایی یکی از قاتلین معترضان در سرکوب اعتراضات سراسری شیراز + فیلم
- شیراز – فیلم بازداشت و سربه نیستکردن دختر معترض در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
- اسامی و مشخصات جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ به روز شده در ۴ بهمن ۱۴۰۴
- جهان بداند در ایران چه گذشت! فیلمهای تکاندهنده + فیلمهای افزوده جدید از کشتار اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ به روز
- موج دستگیریها در شیراز پس از اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ بازداشتهای محلهمحور و شکنجه در بازداشتگاه سروش
- انتشار اسامی و مشخصات ۴۰۰ تن دیگر از جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴؛ قطعهای از واقعیت تلخ یک جنایت حکومتی
اسلامشهر، کوی دانشگاه و تداوم خشونت
در ۱۵ فروردین ۱۳۷۴، قیام مردم اسلامشهر در اعتراض به گرانی و تورم، با دخالت قرارگاه ثارالله سپاه به خاک و خون کشیده شد. استفاده از هلیکوپترهای مجهز به تیربار، نشان داد که سپاه برای مهار اعتراضات مردمی، هیچ خط قرمزی قائل نیست.
سرکوب دانشجویان در تیرماه ۱۳۷۸ و حمله به کوی دانشگاه تهران، یکی دیگر از نقاط عطف کارنامه سپاه پاسداران است. اظهارات محمدباقر قالیباف، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه، درباره «افتخار به چوبزدن در کف خیابان»، تصویری عریان از نگاه سپاه به اعتراضات اجتماعی ارائه میدهد.
۱۳۸۸؛ سرکوب جنبش اعتراضی
در اعتراضات پس از انتخابات ۱۳۸۸، سپاه پاسداران نقشی کلیدی در سرکوب ایفا کرد. دستکم ۴۰۰۰ نفر بازداشت و صدها نفر مجروح شدند و بنا بر آمارهای رسمی، حداقل ۱۱۲ نفر جان خود را از دست دادند. دامنه این سرکوب تا تظاهرات عاشورای همان سال ادامه یافت و نشان داد که سپاه پاسداران، اعتراضات سراسری را تهدیدی وجودی برای نظام میداند.
آبان ۹۸؛ اوج خشونت سازمانیافته
اعتراضات آبان ۱۳۹۸، یکی از گستردهترین و خونینترین اعتراضات سراسری در تاریخ دیکتاتوری حاکم بود. مقامهای رسمی از درگیری در صدها نقطه کشور خبر دادند. در این اعتراضات، بیش از ۱۵۰۰ نفر کشته، حدود ۴۰۰۰ نفر مجروح و دستکم ۱۲ هزار نفر بازداشت شدند. تصاویر منتشرشده نشان میداد که سپاه پاسداران و نیروهای وابسته به آن، با سلاحهای جنگی و حتی نیمهسنگین، معترضان را هدف قرار دادهاند؛ از جمله در ماهشهر، جایی که استفاده از دوشکا و تیربار گزارش شد.
اظهارات مقامهایی مانند لیلا واثقی، فرماندار شهر قدس، که به صراحت از صدور دستور شلیک و هماهنگی با سپاه سخن گفت، نشان داد که این سرکوب، تصمیمی فردی یا محلی نبوده، بلکه سیاستی کلان و هماهنگ در سطح حاکمیت بوده است.
پشتیبانی کامل حاکمیت از سپاه
در سرکوب اعتراضات آبان ۹۸، تمام ارکان نظام از خامنهای تا دولت روحانی، شورای عالی امنیت ملی و نیروهای امنیتی، از سپاه پاسداران حمایت کردند. تشکر رسمی رئیسجمهور وقت از سپاه و نیروهای مسلح برای «برخورد با معترضان»، مهر تأییدی بر مشروعیتبخشی حاکمیت به خشونت بود.
پیوند با امروز؛ سرکوب اعتراضات سراسری ۱۴۰۴
کارنامه چهار دههای سپاه پاسداران نشان میدهد که این نهاد، همواره پاسخ اعتراضات مردمی را با گلوله، بازداشت، شکنجه و کشتار داده است. سرکوب اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نیز در امتداد همین الگو قرار دارد؛ الگویی که در آن سپاه پاسداران بهعنوان بازوی اصلی سرکوب، نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. استفاده از خشونت عریان، تهدید معترضان، بازداشتهای گسترده و ایجاد فضای رعب و وحشت، نشان میدهد که نظام همچنان بقای خود را در تداوم سرکوب میبیند.
سپاه پاسداران، از بدو تأسیس تا امروز، ستون فقرات سرکوب در این حکومت بوده است. بررسی نقش این نهاد در سرکوب اعتراضات سراسری، نهتنها گذشته را روشن میکند، بلکه چرایی قرار گرفتن سپاه در کانون توجه و فشارهای بینالمللی را نیز توضیح میدهد. تا زمانی که سپاه پاسداران بهعنوان ابزار اصلی حفظ قدرت عمل میکند، چرخه اعتراض و سرکوب در ایران ادامه خواهد داشت؛ چرخهای که پیامدهای آن، فراتر از مرزهای ایران، جامعه جهانی را نیز ناگزیر به واکنش کرده است.
کانون حقوق بشر ایران را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید:
تلگرام / ایکس / اینستاگرام / یوتیوب / فیسبوک
Discussion about this post